γράμμα σε χαρτί

Αποφασίζω σήμερα να τελειώσω το γράμμα που άρχισα χτες. Αγαπητό μου κορίτσι, δεν ξέρω αν σου μίλησα για το ταξίδι που σκοπεύω να κάνω στην Κόρινθο. Συλλογίζομαι πως ίσως κάποτε η Κόρινθος να ήταν κοπέλα και να έμοιαζε καταπληκτικά με κάποια Μαριάνθη. Έτσι πρέπει να είναι. Εγώ για να τελειώσω το γράμμα θα πρέπει να περιμένω τη Μαριάνθη και συ να ταξιδεύψεις πρώτα στην Κόρινθο. Τώρα, αν νομίζεις πως υπάρχει κάποιο μπέρδεμα στα πράγματα και στα πρόσωπα, δεν έχει και μεγάλη σημασία. Πάντως εγώ ούτε στην Κόρινθο πάω, ούτε τη Μαριάνθη περιμένω, ούτε και στέλνω το γράμμα που άρχισα στην ώρα του. Μα θα μου πεις τότε γιατί το γράφω, αφού όλα σ' αυτό τον κόσμο έχουν ένα σκοπό. Γι αυτό λοιπόν, ούτε λέξη παραπάνω.

Όταν κάποτε ο Δημήτριος ταχυδρόμησε επιτέλους το γράμμα του, άρχισε την ίδια στιγμή κιόλας να μετανιώνει για το φέρσιμό του. Ήταν εντελώς σίγουρος ότι ύστερα απ' αυτό θα την έχανε οριστικά. Η απάντηση όμως της Ελένης υπήρξε ακαριαία: Είσαι βλάκας. Σε περιμένω το συντομότερο. Οδός Βαλελμίνας..........

Ύστερα είχα νέα απ' τον Τόνι:

«...Το προηγούμενο βράδυ ήμουν σ' ένα μπαρ, όταν το μάτι μου πήρε τον Μπάρετ. Έκανα πως δεν τον είδα. Αλλά ήρθε και μου μίλησε. Μου φάνηκε λιγάκι σφιγμένος. Δεν είχα πιεί πολύ. Μου έλεγε συνέχεια πόσο λυπόταν που "με είχε προδώσει" και "με είχε εξαπατήσει" και με παρακαλούσε να ακούσω τις εξηγήσεις του. Ήταν υπερβολικά μελοδραματικός. Ο κόσμος στο μπαρ γύριζε και μας κοίταζε. Φοβόμουν ότι από στιγμή σε στιγμή θα έπεφτε στα γόνατα μου και θ' άρχιζε να κλαίει. Επέμενε τρομερά ν' ακούσω την ιστορία του. Έτσι υποχρεώθηκα να τον ακούσω.
Φαίνεται πως ήταν ξετρελαμένος με τη Βέρα πριν πιάσει δουλειά σε μένα. Και πίστευε ότι και κείνη τον ήθελε πολύ. Μάζευαν λεφτά για να παντρευτούν. Αλλά ο πατέρας της την κακομεταχειριζόταν κι αυτός ήθελε να την πάρει μακριά απ' το σπίτι της. Δεν άντεχε στην ιδέα ότι υποφέρει. Φαίνεται πως ο πατέρας της ήταν κτήνος. Ο Μπάρετ έπρεπε πάση θυσία να του δώσει ένα μεγάλο ποσό για να πάρει τη συγκατάθεση του. Ήταν μόλις δεκαπέντε χρονών και δεν μπορούσε να την παντρευτεί. Έπρεπε όμως να της βρει ένα σπίτι. Γι' αυτό μου είπε ψέμματα ότι είναι ανηψιά του.
Δεν ήξερε τίποτα για την ιστορία μου με τη Βέρα ως το προηγούμενο πρωί. Αλλά τώρα που την έμαθε καλύτερα, είπε, δεν παραξενεύτηκε διόλου. Ανακάλυψε ότι είναι νυμφομανής. Κάθε αρσενικό της κάνει. Μου είπε ότι κάτι άκουσες και πήρες μια ιδέα το βράδυ που τους έπιασες. Έφυγε μ' ένα στοιχηματατζή παίρνοντας μαζί της τα λεφτά του Μπάρετ.
Τέλος πάντων, αυτή είναι η ιστορία του. Και ομολογώ ότι μου φαίνεται ότι εγώ τον αδίκησα κι όχι αυτός. Καημένε Μπάρετ! Φαινόταν τόσο xλωμός κι αδύνατος! Φροντίζει μια γριά κυρία στη Λόουντς Σκουέαρ. Του xτυπάει το κουδούνι όλη μέρα και νιώθει εντελώς δυστυxισμένος. Ξέρεις κανένα να θέλει έναν υπηρέτη κλάσεως; Με λίγα λεφτά θα τον έπαιρνα εγώ πάλι...»

Απάντησα με μια κάρτα:

«Φίλε μου Τόνι,
Χτες πήδησα από την ταράτσα του Γουώλντορφ Αστόρια και προσγειώθηκα σώος στο πεζοδρόμιο. Την προηγούμενη έτρεξα σε μια κούρσα από τη Νέα Υόρκη ως το Σαν Φρανσίσκο σε εφτά ώρες. Θα το έκανα σε έξι ώρες αλλά χρειάστηκε να σταματήσω για ν' αλλάξω παπούτσι. Σήμερα το πρωί εκλέχτηκα πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ελπίζω να τα πιστεύεις αυτά, γιατί αν πιστεύεις την ιστορία του Μπάρετ μπορεί να πιστεύεις τα πάντα.
Με αγάπη,
Ρίτσαρντ.»

Δεν ξαναπήρα γράμμα του Τόνι για ένα μήνα.

«...Ξέρω πως θα σκεφτείς ότι είμαι αδιόρθωτος. Αλλά δεν μπορώ να κάνω αλλιώς. Η κυρία Τομς άρχισε να μου δίνει στα νεύρα. Δε βάζει γλώσσα μέσα της η ευλογημένη. Και παρ' ότι ξέρω πως δε σε νοιάζει πρέπει να παραδεχτείς ότι δεν ξέρει να μαγειρεύει. Απ' την άλλη, η ευκαιρία να πάρω πίσω τον Μπάρετ ήταν πολύ καλή για να τη χάσω. Της έδωσα λοιπόν το μισθό ενός μήνα και φεύγει στο τέλος της βδομάδας. Είναι πολύ χαρούμενη. Θα βρει κάποια ευκαιριακή δουλειά μέχρι να γυρίσεις, πράγμα που ελπίζω να γίνει σύντομα, παλιομασκαρά!
Δε σκοπεύω να προσπαθήσω να σου εξηγήσω για τον Μπάρετ παρά μόνο για να σε διαβεβαιώσω ότι έχεις άδικο. Είχα μια μεγάλη συζήτηση μαζί του πριν μια βδομάδα. Είμαι σίγουρος ότι έλεγε την αλήθεια. Νιώθω ότι του έκανα μεγάλη αδικία.
Η Σάλι, φοβάμαι, θα γίνει έξαλλη μ' αυτό. Κουράστηκα όμως να έχω άλλους ανθρώπους να καθορίζουν τη ζωή μου. Ελπίζω μόνο να καταλάβει τη θέση μου. Δεν μπορώ να σου πω πόσο ανυπομονώ να γυρίσει ο Μπάρετ για να μπορώ να ζω ξανά πολιτισμένα. Πάνω στην κουβέντα μου είπε ότι η Βέρα παντρεύτηκε τον στοιχηματατζή της κι έτσι να ένα μπέρδεμα που βγαίνει από τη μέση.»

Του 'γραψα ένα άγριο γράμμα, αν και ήξερα πως ήταν ανώφελο.
Δυο μήνες αργότερα μου έγραψε η Σάλι.

«...Σου γράφω μόνο για να σου πω γεια. Ο Άμις Κάμπελ μου ζήτησε να τον παντρευτώ. Φεύγουμε για το κτήμα του στη Ροδεσία. Του τα είπα όλα κι έδειξε κατανόηση. Ρίτσαρντ, μη σκεφτείς άσχημα για μένα, σε παρακαλώ. Δεν θα ωφελούσε. Στείλε μου τις ευχές σου. Έχουν τόση σημασία για μένα...»

Τι άλλο μπορούσα να κάνω παρά να της ευχηθώ όλη την τύχη του κόσμου;

«Εγώ πάντα περνώ τα Χριστούγεννα στη Νέα Υόρκη. Γιατί δεν έρχεσαι μαζί;»
«Νέα Υόρκη!» Η λέξη αυτή έχει χάσει πια την αίγλη της. Δεν νομίζω, πως κάποιος που μεγαλώνει σήμερα μπορεί να φανταστεί τι σήμαινε κάποτε αυτό το μακρινό μέρος, ή ότι και μόνο που πρόφερες τη λέξη «Μανχάτταν» ένιωθες να σε κατακλύζουν ρίγη συγκίνησης, μια ιδιαίτερη έξαψη. Είχα την αίσθηση, περισσότερο απ' όταν πρωταντίκρισα το όμορφο διαμέρισμα του Τομ, ότι θα με μετέφερε σε ένα καινούριo κόσμο. Όμως απάντησα:
«Δεν μπορώ, δεν θα μου ξαναμιλούσε ποτέ.»
«Αν κρίνω από το γράμμα της, θα ήσουν τυχερός αν συνέβαινε κάτι τέτοιο».
«Μιλάς σαν να πρόκειται για κάτι εύκολο. Θέλω να πω, είναι η μοναδική οικογένεια που έχω.»
«Και μάλλον είναι περιττή. Μερικές φορές νομίζω ότι το καλύτερο πράγμα που μου συνέβη είναι το ότι με έδιωξαν από την οικογένειά μου.»
«Συνέβη κάτι τέτοιο;»
«Βεβαίως, μήπως το ίδιο δεν συνέβη σε όλους μας; Εμένα πάντως μου το δήλωσαν γραπτώς. Θα ήθελες να δεις το γράμμα;»
«Το έχεις ακόμα;» ρώτησα
«Φυσικά και το έχω.»
«Γιατί, "φυσικά"; Eσύ είσαι πάντα που λες ότι δεν φυλάς πράγματα.» Κάτι που δεν ίσχυε, όπως θα ανακάλυπτα αργότερα όταν έψαχνα μέσα στις κούτες που είχε αφήσει πίσω του.
«Μα, αγαπητέ μου, μήπως νομίζεις ότι υπήρξε σκλάβος που να ελευθερώθηκε και να πέταξε το χαρτί που επικύρωνε την απελευθέρωσή του; Απορώ με τον εαυτό μου, πώς δεν το έχω κορνιζώσει το παλιόπραγμα, μόνο που είναι τόσο καταθλιπτικό να κοιτάζεις ένα τοίχο και να βλέπεις κορνιζαρισμένα έγγραφα, λες και ο ένοικος του σπιτιού έχει αποφασίσει να ανοίξει ένα μικρό μουσείο της ζωής του. Γιατί, νομίζεις, ότι κρεμάνε μόνο τα διπλώματά τους και όχι τη ληξιαρχική πράξη της γέννησής τους;»
«Το γράμμα.»
«Είναι δυο τα γράμματα, πρέπει να τα διαβάσεις και τα δύο.»

Αφοί Σλέητερ
Μπροντ Στρητ 38
Νέα Υόρκη, Νέα Υόρκη

Τόμας,
η μητέρα σου λέει ότι θα σε βρούμε στο Νιούπορτ. Πιστεύει ότι υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος που σε κάνει να βρίσκεσαι εκεί. Αν έχει δίκιο, σου εύχομαι ό,τι ποθείς. Θα είμαι ιδιαίτερα ευτυχισμένος να σε δω να τακτοποιείσαι.
Θέλω να ξέρεις ότι έχω σκεφτεί πολύ προσεχτικά το επόμενό σου βήμα. Και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι θα ήταν καλύτερα αν δεν έκανες το επαγγελματικό σου ξεκίνημα εδώ, στηv εταιρεία. Αν και γνωρίζω ότι δεν είσαι καθόλου σαν τον θείο σου, ωστόσο η δυσάρεστη αυτή εμπειρία με έχει αφήσει με τηv εντύπωση πως δεν είναι το είδος της δουλειάς που θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν οικογενειακή επιχείρηση. Θα μπορούσες να μου επισημάνεις τις προφανείς εξαιρέσεις, όμως ειναι όλοι τους Εβραίοι, οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Φαντάζομαι πως ίσως να οφείλεται σε κάποιο στοιχείο του χαρακτήρα μου, όμως δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου να γίνεται ο πρεσβύτερος συνέταιρος στηv Σλέητερ και Υιός. Αv και θα πρέπει να παραδεχτώ, ότι μια τέτοια ιδέα μού είχε περάσει από το μυαλό όταν ήσουν πολύ μικρός.

«Μοιάζει να έχει πάρει φόρα, έτσι;» είπα. «Ελεύθερος συνειρμός, στην πραγματικότητα.»
«Το γράμμα το είχε υπαγορεύσει.»
«Είναι χειρόγραφο.»
«Γραμμένο από κάποιο γραμματέα. Φαντάσου, μόλις τριάντα χρόνια πριν, κι ακόμα δεν είχε συμβιβαστεί με την ιδέα να αγοράσει γραφομηχανή.»
«Φαντάσου να υπαγορεύεις ένα τέτοιο γράμμα.»
«Ήταν πολυάσχολος. Πάντως θα πρέπει να μπήκε στον κόπο να το υπογράψει.»
Συνέχισα να διαβάζω.

Νομίζω, όμως, ότι θα πρέπει και οι δύο να δεχθούμε το γεγονός ότι πλησιάζεις πια στα τριάντα, και ότι δεν θα είχε νόημα για σένα να μπεις στη δουλειά με τον τρόπο που μπήκα εγώ, ή πολλοί άλλοι νεότεροι. Ασφαλώς, η ηλικία σου δεν αποτελεί μειονέκτημα, γιατί όλοι κατανοούν ότι ο πόλεμος διέκοψε τις ζωές πολλών αγοριών, και δεν είσαι ο μόνος που χρειάστηκε ένα δυο χρόνια για να κατασταλάξει. Καλώς, πάντως το άξιζες, και δεν μπορώ να σου περιγράψω με λόγια, το πόσο περήφανοι είμαστε, η μητέρα σου και εγώ. Σχεδόν λυπάμαι που ο αδελφός σου δεν ήταν αρκετά μεγάλος για να καταταγεί.
Έψαξα στην αγορά, και είναι πλέον συμφωνημένο ότι ο κύριος Λαμόντ θα κοιτάξει να βρει κάτι στα μέτρα σου, σε κάποιον τομέα όσο το δυνατόν λιγότερο ριψοκίνδυνο, και θα σε πάρει κοντά του σαν ένα είδος νεότερου συνεργάτη και θα έχεις να ασχοληθείς μόνον με αυτό μέχρι να σταθείς στα πόδια σου. Βέβαια, θα είσαι μόνο με ποσοστά, και με τις υπάρχουσες συνθήκες μιας τέτοιας οικονομικής ύφεσης δεν μπορείς να περιμένεις ότι θα ορθοποδήσεις αμέσως. Όμως ειλικρινά, για έναν άντρα της ηλικίας σου, δεν μπορώ να φανταστώ καλύτερο τρόπο να μπει στη δουλειά. Νομίζω, πως το καλύτερο θα ήταν, αν εσύ και η Πωλίν μπορούσατε να περιμένετε λίγο ακόμα προτού ανοίξετε σπιτικό. Προς το παρόν, θα έρθεις να μείνεις με τη μητέρα σου και μένα. Όταν μάθεις τα μυστικά του επαγγέλματος και είσαι έτοιμος νά προχωρήσεις μόνος σου, τότε θα σε βοηθήσουμε να ξεκινήσεις.
Φαντάζομαι πως θέλεις να μείνεις λίγο καιρό ακόμα με την αγαπημένη σου. Είπα στον κύριο Λαμόντ να σε αναζητήσει τη δεύτερη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου.

Με αγάπη,
Άντριου Π. Σλέητερ

«Ήσουν αρραβωνιασμένος;»
«Ήμουν.»
«Τι; Είκοσι έξι χρονών και δεν ήξερες;»
«Ήξερα. Όμως... δεν μου φαινόταν ότι είχε καμία σχέση. Θα παντρευόμουν, αυτό ήταν όλο.»

Αγαπημένη μου,

Το ξέρω πως γνωρίζεις από προηγούμενες ζωές. Τούτη, όμως, είναι άλλου είδους ιστορία, πίστεψέ με. Είναι πιο εύκολο να διαβάζει κανείς το παρελθόν: γυρίζεις προς τα πίσω και, εφόσον μπορείς, ρίχνεις μια ματιά. Άλλωστε, όποιο κι αν είναι αυτό, το παρελθόν βρίσκεται πάντα μπλεγμένο κάπου, έστω και κουρελιασμένο. Μερικές φορές - είναι πασίγνωστο - αρκούν η όσφρηση και οι γλωσσικές θηλές: το γνωρίζουμε από ορισμένα, ενίοτε καλοφτιαγμένα, μυθιστορήματα. Ή μια ανάμνηση, όποια κι αν είναι αυτή: κάποιο αντικείμενο που είδαμε στα παιδικά μας χρόνια, ένα κουμπί που ξαναβρήκαμε σ' ένα συρτάρι, ένα πρόσωπο που σου θυμίζει μονίμως κάποιο άλλο πρόσωπο, ένα παλιό εισιτήριο του τραμ. Και ξαφνικά βρίσκεσαι εκεί, σ' εκείνο το πολύβουο μικρό τραμ που πήγαινε από την Πόρτα Τιτσινέζε στο Καστέλο Σφορτσέσκο'
...

Από το βιβλίο του Αντόνιο Ταμπούκι Δύο ελληνικά διηγήματα

Μου είχαν έρθει δύο γράμματα, ένα από τον πατέρα μου κι ένα από την Έλα. Η Έλα κάμποσο καιρό τώρα μου έστελνε μόνο κάρτες. Φοβήθηκα ότι μπορεί στο γράμμα της να έγραφε κάτι σημαντικό και δεν ήθελα να το διαβάσω. Άνοιξα πρώτα το γράμμα του πατέρα μου. Το διάβασα στα όρθια, αποφεύγοντας τις αχτίνες του ήλιου, δίπλα στη διπλή πόρτα που ανοιγόκλεινε αδιάκοπα.

Ρε μαντράχαλε, έγραφε ο πατέρας μου, δεν έχεις σκοπό να γυρίσεις καμιά φορά στον τόπο σου; Μην νομίσεις πως μόνον τον εαυτό μου σκέφτομαι, αλλά είναι αλήθεια ότι πεθύμησα να σε δω. Νομίζω ότι λείπεις αρκετό καιρό πια, ένας Θεός ξέρει τι κάνεις εκεί πέρα, εγώ πάντως όχι, και δεν μου γράφεις αρκετά για να μπορώ έστω να μαντέψω. Αυτό που μαντεύω είναι ότι πολύ σύντομα θα το μετανιώσεις που έμεινες εκεί πέρα, ομφαλοσκοπώντας, και αφήνοντας τη ζωή να περνάει δίπλα σου. Δεν έχεις καμιά δουλειά εκεί. Είσαι Αμερικανός ως το κόκαλο, παρόλο που μπορεί να μην πολυθέλεις πια να το πιστεύεις αυτό. Κι ελπίζω να μην σε πειράξει αυτό που θα σου πω, αλλά έχεις αρχίσει, στο κάτω κάτω, να παραμεγαλώνεις για να κάνεις το φοιτητή, αν αυτό είναι που κάνεις. Κοντεύεις να τριανταρίσεις. Τα έχω κι εγώ τα χρονάκια μου, κι εσύ είσαι το παν για μένα. Θα ήθελα να σε δω.

Μου ζητάς συνέχεια να σου στείλω λεφτά και φαντάζομαι ότι νομίζεις πως είμαι στραβόξυλο στο θέμα αυτό. Ο σκοπός μου δεν είναι να σε αφήσω να πεθάνεις της πείνας, και το ξέρεις πως, αν πραγματικά χρειαστείς κάτι, θα είμαι ο πρώτος που θα σε βοηθήσει, αλλά ειλικρινά δεν πιστεύω ότι θα σου έκανα καλό αν σε άφηνα να ξοδέψεις αυτά τα λίγα λεφτουδάκια που έχεις εδώ κι ύστερα να γυρίσεις και να μην έχεις δεκάρα. Τι στο διάολο κάνεις; Δεν μπορείς να μπάσεις στο μυστικό και το γέρο σου; Μπορεί να σου φαίνεται απίστευτο, αλλά ήμουνα κάποτε κι εγώ νέος.

Κι έπειτα συνέχιζε γράφοντας για τη μητριά μου και πόσο ήθελε να με δει κι εκείνη, και για κάποιους φίλους μας και τι έκαναν. Ήτανε σαφές ότι η απουσία μου άρχιζε να τον τρομάζει. Δεν ήξερε τι σήμαινε. Αλλά ζούσε, προφανώς, μέσα σ' ένα λάκκο υποψιών που μέρα με τη μέρα γίνονταν όλο και πιο σκοτεινές, όλο και πιο αόριστες - δεν θα ήταν σε θέση να τις εκφράσει με λόγια, ακόμα κι αν είχε το κουράγιο να κάνει τέτοιο πράγμα. Το ερώτημα που τον έκαιγε δεν βρισκότανε στο γράμμα, ούτε και η σχετική προσφορά: Γυναίκα είναι στη μέση, ε, Ντέιβιντ; Φέρ' την εδώ. Δεν μ' ενδιαφέρει ποια είναι. Φέρ' την εδώ και θα σε βοηθήσω να τακτοποιηθείς. Δεν το διακινδύνευε να ρωτήσει τέτοιο πράγμα γιατί δεν θα την άντεχε μια αρνητική απάντηση. Μια αρνητική απάντηση θα αποκάλυπτε πόσο ξένοι είχαμε γίνει μεταξύ μας. Δίπλωσα το γράμμα και το έβαλα στην κωλότσεπη, κι έμεινα να κοιτάζω λίγη ώρα έξω, τη φαρδιά, ηλιόλουστη ξένη λεωφόρο.

Από την απέναντι πλευρά του βουλεβάρτου ερχόταν ένας ναύτης, ντυμένος στα ολόλευκα, που πήγαινε μ' εκείνο το αστείο κυματιστό βάδισμα που έχουν οι ναύτες και μ' εκείνη την αύρα, τη φουριόζα και ελπιδοφόρα, σαν να έπρεπε να καταφέρει να κάνει ένα σωρό πράγματα όσο γρηγορότερα γίνεται. Είχα καρφωμένο το βλέμμα επάνω του, παρόλο που δεν το καταλάβαινα, και ευχόμουνα να ήμουνα στη θέση του. Φαινότανε -κατά κάποιον τρόπο- πολύ πιο νέος απ' όσο είχα υπάρξει ποτέ εγώ, και πιο ξανθός και πιο ωραίος, και έφερε τον ανδρισμό του χωρίς κανένα περιθώριο αμφιβολίας, όπως έφερε και το δέρμα του. Μου θύμισε την πατρίδα μου – ίσως πατρίδα να μην είναι ένας τόπος, αλλά απλώς και μόνο μια αμετάκλητη κατάσταση. Ήξερα πώς έπινε, πώς ήτανε με τους φίλους του και πόσο τα έχανε μπροστά στον πόνο και τις γυναίκες. Αναρωτήθηκα αν ο πατέρας μου ήτανε ποτέ σαν κι αυτόν, αν ήμουνα εγώ ποτέ σαν κι αυτόν - αν κι ήτανε δύσκολο να φανταστείς γι' αυτό το αγόρι, που διέσχιζε τη λεωφόρο με ζωηρό βήμα σαν το ίδιο το φως, οποιοδήποτε προηγούμενο, οποιονδήποτε συσχετισμό. Βρεθήκαμε φάτσα με φάτσα και, σαν να είχε δει κάποιον τελείως αποκαλυπτικό πανικό στα μάτια μου, μου έριξε ένα πρόστυχο βλέμμα γεμάτο περιφρόνηση, δείχνοντας ότι ξέρει. Το ίδιο ακριβώς βλέμμα που θα μπορούσε να είχε ρίξει, μόλις πριν από λίγες ώρες, στην απεγνωσμένα καλοντυμένη νυμφομανή ή στην τσούλα που προσπαθούσε να τον κάνει να πιστέψει πως ήτανε κυρία. Κι ένα δευτερόλεπτο μετά, αν είχε διαρκέσει τόσο η επαφή μας, ήμουνα βέβαιος ότι θα ξεπηδούσε σε λόγια, μέσα απ' όλο αυτό το φως και την ομορφιά, κάποια βάρβαρη παραλλαγή του Κοίτα, μωρό μου, σε κατάλαβα. Ένιωσα το πρόσωπό μου να φλογίζεται, ένιωσα την καρδιά μου να σφίγγεται και να τρέμει καθώς βιάστηκα να τον προσπεράσω, προσπαθώντας να κοιτάζω ψυχρά πίσω από κείνον. Με είχε καταλάβει εξαπίνης, γιατί εγώ, με κάποιον τρόπο, δεν σκεφτόμουνα πραγματικά εκείνον, αλλά το γράμμα που είχα στην τσέπη μου, την 'Ελα και τον Τζοβάνι. Πέρασα στο απέναντι πεζοδρόμιο του βουλεβάρτου, χωρίς να τολμήσω να κοιτάξω πίσω, και αναρωτιόμουνα τι άραγε να είχε δει επάνω μου που προκάλεσε μια τόσο ακαριαία περιφρόνηση. Είχα πια μια ηλικία που δεν μου επέτρεπε να υποθέσω ότι είχε κάποια σχέση με το βάδισμά μου ή με τον τρόπο που κινούσα τα χέρια μου ή με τη φωνή μου - την οποία, εν πάση περιπτώσει, δεν είχε ακούσει. Ήτανε κάτι άλλο, κι εγώ δεν θα μπορούσα ποτέ να το δω. Δεν θα τολμούσα ποτέ να το δω. Θα ήτανε σαν να κοίταζα τον γυμνό ήλιο. 'Ομως, προχωρώντας βιαστικά, και χωρίς να τολμάω να κοιτάξω κανέναν, ούτε άντρα ούτε γυναίκα, από αυτούς που με προσπερνούσαν πάνω στο φαρδύ πεζοδρόμιο, ήξερα ότι αυτό που είχε δει ο ναύτης μέσα στο αφύλαχτο βλέμμα μου ήτανε φθόνος και επιθυμία: ήταν κάτι που είχα δει συχνά στο βλέμμα του Ζακ, και η αντίδρασή μου ήταν ίδια με του ναύτη. Αλλά κι αν ακόμα ήμουν ικανός να νιώσω τρυφερότητα και την είχε δει στο βλέμμα μου, αυτό δεν θα βοηθούσε, γιατί η τρυφερότητα, για τα αγόρια που ήμουνα καταδικασμένος να κοιτάζω, ήταν απείρως πιο τρομακτική από τον πόθο.

Προχώρησα πιο κάτω απ' όσο σκόπευα, γιατί δεν τόλμησα να σταματήσω ενόσω ήτανε πιθανό να κοιτάζει ακόμη ο ναύτης. Κοντά στο ποτάμι, στην οδό Ντε Πιραμίντ, κάθισα στοτραπεζάκι ενός καφενείου και άνοιξα το γράμμα της Έλα.

Mon cher, άρχιζε, η Ισπανία είναι η πιο αγαπημένη μου χώρα, mais ca n'empêche que Paris est toujours ma ville préférée. Ανυπομονώ να ξαναβρεθώ μέσα σ' όλο αυτό το ανόητο πλήθος, που τρέχει να προλάβει το μετρό, που πηδάει από τα λεωφορεία εν κινήσει, που τραβιέται για να αποφύγει τα μηχανάκια, που παγιδεύεται στο χάος της κυκλοφορίας και θαυμάζει όλα εκείνα τα ασυνάρτητα αγάλματα μέσα σ' όλα εκείνα τα γελοία πάρκα. Κλαίω από νοσταλγία για τις υπόπτου ηθικής κυρίες της Πλας ντε λα Κονκόρντ. Η Ισπανία δεν είναι καθόλου έτσι. Ό,τι και να 'ναι η Ισπανία, σίγουρα επιπόλαιη δεν είναι. Ειλικρινά νομίζω πως θα έμενα στην Ισπανία για πάντα - αν δεν είχα δει ποτέ το Παρίσι. Η Ισπανία είναι πολύ όμορφη, γεμάτη πέτρες, ήλιο και μοναξιά. Αλλά με τον καιρό το βαριέσαι το ελαιόλαδο και το ψάρι, τις καστανιέτες και τα ντέφια - ή, πάντως, εγώ τα βαρέθηκα. Θέλω να γυρίσω στον τόπο μου, στο Παρίσι. Είναι περίεργο, πρώτη μου φορά νιώθω για ένα μέρος ότι είναι ο τόπος μου.

Τίποτα δεν μου συνέβη εδώ - φαντάζομαι πως αυτό σ' ευχαριστεί, ομολογώ ότι μάλλον κι εμένα μ' ευχαριστεί. Οι Ισπανοί είναι συμπαθητικοί, αλλά, βέβαια, οι περισσότεροι είναι τρομερά φτωχοί, κι εκείνοι που δεν είναι φτωχοί είναι ανυπόφοροι, δεν μ' αρέσουν οι τουρίστες, κυρίως άγγλοι και αμερικανοί αλκοολικοί, που τους πληρώνουν, αγαπητέ μου, οι οικογένειές τους για να κάθονται εδώ που κάθονται. (Πολύ θα ήθελα να έχω κι εγώ μια οικογένεια.) Βρίσκομαι στη Μαγιόρκα τώρα και θα ήταν ωραίο μέρος αν μπορούσε κανείς να πετάξει στη θάλασσα όλες τις συνταξιούχους χήρες και να απαγορεύσει την κατανάλωση ντράι μαρτίνι. Δεν έχω ξαναδεί στη ζωή μου τέτοιο πράγμα! Το τι χλαπακιάζουν αυτές οι γριές καρακάξες και πώς κάνουν τα γλυκά μάτια σε οτιδήποτε φοράει παντελόνια, ιδίως οτιδήποτε γύρω στα δεκαοκτώ - ε, είπα στον εαυτό μου, Έλα, κορίτσι μου, κοίτα καλά. Μπορεί να βλέπεις το μέλλον σου. Το πρόβλημα είναι ότι αγαπάω υπερβολικά τον εαυτό μου. Κι έτσι αποφάσισα να δοκιμάσω να την αναθέσω σε δύο, αυτή την υπόθεση της αγάπης του εαυτού μου, θέλω να πω, και να δω ποιο θα είναι το αποτέλεσμα. (Νιώθω μια χαρά, τώρα που την πήρα την απόφαση, ελπίζω πως θα νιώσεις κι εσύ μια χαρά, αγαπητέ μου ιππότη, με την υπέροχη πανοπλία σου.)

Την πάτησα και θα αναγκαστώ να κάνω μιαν ανιαρή εξόρμηση στη Σεβίλλη με μια οικογένεια Εγγλέζων που γνώρισα στη Βαρκελώνη. Τη λατρεύουν την Ισπανία και θέλουν να με πάνε να δω ταυρομαχία - δεν έχω δει ούτε μία φορά, ξέρεις, όλον αυτό τον καιρό που τριγυρίζω εδώ πέρα. Είναι πραγματικά πολύ συμπαθητικοί, εκείνος είναι κάποιου είδους ποιητής που δουλεύει στο BBC κι εκείνη είναι η ικανή σύζυγός του που τον λατρεύει. Είναι, όντως, πολύ συμπαθητικοί. Έχουν κι έναν απερίγραπτο θεοπάλαβο γιο που φαντάζεται πως είναι τρελός για μένα, αλλά παραείναι Εγγλέζος και μου πέφτει πάρα πάρα πολύ μικρός. Φεύγω αύριο και θα λείψω δέκα μέρες. Ύστερα, εκείνοι στην Αγγλία κι εγώ... σ' εσένα!

Δίπλωσα το γράμμα, που τώρα συνειδητοποιούσα ότι το περίμενα εδώ και πολλές μέρες και νύχτες, και ήρθε το γκαρσόνι να με ρωτήσει τι ήθελα να πιω. Ο αρχικός μου σκοπός ήταν να παραγγείλω ένα απεριτίφ, αλλά τώρα, με μια τραγελαφική διάθεση να το γιορτάσω το πράγμα, παράγγειλα ουίσκι με σόδα. Και πίνοντας αυτό το ποτό, που δεν μου είχε φανεί ποτέ τόσο αμερικανικό όσο εκείνη τη στιγμή, κοίταζα σαν χαζός το παράλογο Παρίσι, που ήταν τώρα τόσο ανάστατο, κάτω από τον ζεματιστό ήλιο, όσο και το τοπίο της καρδιάς μου. Αναρωτιόμουνα τι έπρεπε να κάνω.

Δεν μπορώ να πω ότι ήμουνα τρομαγμένος. Ή μάλλον θα έπρεπε να πω ότι δεν ένιωθα κανένα φόβο - όπως, μου έχουν πει, δεν νιώθουν για λίγο κανέναν πόνο οι άνθρωποι που τους πυροβολούν. 'Ενιωθα μια κάποια ανακούφιση. Ήτανε σαν να μην υπήρχε πια καμιά ανάγκη να πάρω εγώ μιαν απόφαση. Είπα στον εαυτό μου πως το ξέραμε κι οι δυο μας από την αρχή, κι ο Τζοβάνι κι εγώ, ότι το ειδύλλιό μας δεν μπορούσενα διαρκέσει για πάντα. Κι όχι πως δεν ήμουνα ειλικρινής μαζί του - τα ήξερε όλα για την Έλα. Ήξερε ότι μια μέρα η Έλα θα ξαναγύριζε στο Παρίσι. Και τώρα ξαναγύριζε, κι η ζωή μου με τον Τζοβάνι θα τέλειωνε. Θα ήτανε κάτι που μου συνέβη μια φορά στη ζωή μου - θα ήτανε κάτι που σε πολλούς άντρες είχε συμβεί μια φορά στη ζωή τους. Πλήρωσα το ποτό μου, σηκώθηκα και, διασχίζοντας το ποτάμι, κατευθύνθηκα προς το Μονπαρνάς.


Από το βιβλίο του Τζέημς Μπόλντουιν Το δωμάτιο του Τζοβάνι - εκδόσεις Μεταίχμιο, 2005
μετάφραση: Τερέζα Βεκιαρέλλη

Τα γράμματα των Σάουρι έφταναν με καθυστέρηση και με δυσκολία. Ίσως περισσότερες από τις μισές σελίδες που η Χοσέφα και ο Ντιέγο προόριζαν για να διηγηθούν στην κόρη τους μέχρι και την παραμικρή λεπτομέρεια όλων αυτών που διαδραματίζονταν μπροστά στα μάτια ή στη φαντασία τους αυτά τα χρόνια, να κοιμούνται ακόμα σε κάποια γωνία απ' αυτές που κρύβουν τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες. Γράμματα έρχονταν και από τη Μιλάγρος, που αν και διαμαρτυρόταν συνεχώς για την ξεροκεφαλιά που είχε οδηγήσει τόσο μακριά την ανιψιά της, καταλάβαινε καλύτερα από τον καθένα το πείσμα που την κρατούσε εκεί. Κι ύστερα, σαν έκπληξη, κουβαλώντας μυρωδιές από την παιδική της ηλικία, άρχισαν να φτάνουν γράμματα και από τη Σολ, που είχε περάσει από το μήνα του μέλιτος στη μια εγκυμοσύνη μετά την άλλη. Τα μηνύματά της απέπνεαν μια κούραση ανάκατη με φόβο, συναισθήματα που νόμιζε πως κατόρθωνε να κρύβει πίσω από τη λογική και τον παντοτινό καθωσπρεπισμό της. Τα πιο τακτικά και ξεκάθαρα γράμματα ήταν αυτά του Σαβάλσα, κι αυτά που δεν έρχονταν ποτέ, του Ντανιέλ. Η Εμιλία συνήθισε να ζει με τη σιωπή του σαν ένα παράπονο, γιατί από την αρχή είχε αποφασίσει να τον κλάψει όπως αυτούς τους νεκρούς που φεύγουν ενώ δεν έχουμε κάνει ακόμα το καθήκον μας γι αυτούς. Ο Ντανιέλ - είχε πείσει τον εαυτό της - ήταν δυο άνθρωποι: ο ένας ήταν αυτός που σκαρφάλωνε μαζί της στην καμπύλη του νιόβγαλτου φεγγαριού, αυτός που ακύρωνε όλα της τα όνειρα, επειδή κανένα όνειρο δεν ήταν καλύτερο από την πραγματικότητα όταν ήταν οι δυο τους μαζί. Ο άλλος ήταν ένας προδότης που ανέβαινε στο άλογο της επανάστασης για να πάει να σώσει την πατρίδα, λες και μπορούσε να υπάρχει κι άλλη πατρίδα εκτός από το κρεβάτι που μοιράζονταν.


Από το βιβλίο της Άνχελες Μαστρέτα Ο καημός του έρωτα
σε μετάφραση Κατερίνας Ρούφου
Εκδόσεις Ωκεανίδα, 1998

(εικόνα: susanbanthony.net)

Δεν σε ξέχασα. Σού 'γραφα κάθε βράδυ. Φύλαγα προσεκτικά τα γράμματα σ' ένα κουτί ερμητικά κλειστό, μήπως και κάποια μέρα τα διάβαζες ένα προς ένα. Τώρα ξέρω, πως όταν σκεφτόμουν ότι κάποια μέρα η ανάγνωση των γραμμάτων μου θα σε απασχολούσε ώρες, πως θα ξαναγύριζες αναπότρεπτα σε μένα, ήταν μονάχα μια αμυχή ευτυχίας με μηδαμινή σημασία. Ζήλευα ό,τι σε περιτριγύριζε, ό,τι εγώ δεν ήξερα. Τα πηγαινέλα σου στην πόλη, τον κόσμο που μπορεί να γνώριζες, τη δουλειά σου. Εκείνο το καλοκαίρι είχες πρόγραμμα να τελειώσεις την από πολύ καιρό αρχινημένη διατριβή σου, στα πρόθυρα πια του τέλους της. Μού 'χες ζητήσει να σε βοηθήσω στην ταξινόμηση, στη βιβλιογραφία, πράγμα που θα μου επέτρεπε να 'μαι όλες τις ώρες μαζί σου. Πού βρίσκεσαι, στ' αλήθεια, με τα τόσα σου χαρτιά; Δεν ξέρω, και αυτό με γεμίζει λύπη. Αν είχα τουλάχιστον κανένα νέο σου. Δεν θέλησες να σημειώσεις την διεύθυνσή μου. Έσκισες το χαρτί που σ' την έδινα και βούλωσες τ' αυτιά σου όταν, ενώ έφευγα για το σπίτι, σου την επαναλάμβανα.
- Άσε καλύτερα να περάσει ο καιρός.
- Πιστεύεις ότι ο χρόνος μπορεί να τα σβήσει όλα;
- Aς ευχηθούμε ότι μπορεί. Φτάνει να συνεργαστούμε.

Εγώ δεν συνεργάστηκα...


Από το βιβλίο της Κάρμε Ριέρα Μάρτυρές μου οι γλάροι
Εκδόσεις Ήριννα, 1981

Επιστολή πρώτη

Είσαι ευχαριστημένος από τη ζωή σου;
Έχεις κοιταχτεί τώρα τελευταία στον καθρέφτη σου;
Είσαι ευχαριστημένος από την εικόνα που παρουσιάζεις;

«Γιατί; Τι έχω;...» θα μου πεις. «Η γυναίκα μου με κρατάει καθαρό, με φροντίζει! Aυτή αγοράζει όλα τα ρούχα μου! Τι άλλο θέλω; Εγώ δε σκοτίζομαι γι' αυτά! Ναι... είμαι ευχαριστημένος από τη ζωή μου! Έχω μια καλή δουλειά! Έχω γυναίκα που τη συντηρώ! Έχω παιδιά που τα σπουδάζω! Έχω διαμέρισμα στην πόλη! Έχω αυτοκίνητο! Έχω εξοχικό! Τι άλλο θα μπορούσα να ζητήσω; Ό,τι έβαλα στόχο στη ζωή μου το έχω καταφέρει!

»Ναι! Είμαι ευχαριστημένος από τη ζωή μου, γιατί, πάνω απ' όλα, έχω την πεποίθηση ότι έπραξα το σωστό και το πρέπον! Τι άλλο θα μπορούσα να ζητήσω;»

Αφού όλα σού πήγαν καλά και είσαι τόσο ευχαριστημένος, γιατί στα μούτρα σου υπάρχει μια τέτοια λύπη; Τα όμορφα ρούχα που σου αγοράζει η γυναίκα σου δεν κρύβουν την πίκρα που έχεις φορτωθεί. Είδες καλά μέσα στον καθρέφτη σου;

Το πρόσωπό σου έχει γίνει γκρίζο, έχει γεμίσει στάχτες από το φθόνο και τη δυσαρέσκεια. Γιατί έχεις μια έκφραση σαν να σε τραβάνε όλη την ώρα με ένα χοντρό σκοινί δεμένο από το λαιμό σου; Γιατί αυτά που ζεις σου φαίνονται όλα ένα μαρτύριο; Γιατί είσαι πάντα έτοιμος να αρπαχτείς και ό,τι έχεις καταφέρει με χίλιους κόπους και στερήσεις να τα τινάζεις όλα στον αέρα; Γιατί έχεις μείνει δίχως φίλους; Γιατί οι κουβέντες σου είναι λιγοστές; Γιατί έχεις παρατήσει τον εαυτό σου; Γιατί το φαγητό είναι η μοναδική ελπίδα και παρηγοριά σου; Τι θέλεις να μας πεις; Τι θέλεις να μας δείξεις; Τι είναι αυτό που κρύβεις και δεν τολμάς να το ομολογήσεις;
Αυτά αρκούν για πρώτη επαφή. Από δω και πέρα, κάθε βδομάδα που περνάει, θα λαβαίνεις και από ένα γράμμα μου. Σε έχω βάλει στόχο μου. Έχουμε παλιούς λογαριασμούς εμείς οι δυο.

Και μην κοπιάσεις άδικα' όσο κι αν προσπαθήσεις, ποτέ δε θα μάθεις αν το πρόσωπο που σου γράφει αυτά τα ανώνυμα γράμματα είναι άντρας ή γυναίκα!

Σε χαιρετώ, καλέ μου...

Κατάλαβέ το, βρε ηλίθιο, μπήγεις στο τέλος τις φωνές. «Μόνο για να τελειώνει επιτέλους ο Νίκος με τις σπουδές του το κάνω.»

Πού να το παραδεχτείς, βέβαια, πως καίγεσαι μακριά του. Ή το παραδέχεσαι τάχα ποτέ, όποτε οι επιθυμίες σου περιφρονούν τη λογική του νου; Το καλύτερό σου, όμως, πιστεψέ με.

Τα πoλυσέλιδα γράμματά σου, στην αρχή, με κάνουν και πεθαίνω από ζήλια, αφού από τα πρώτα φοιτητικά μας χρόνια περιορίστηκα ανάμεσα σ' άλλα και στην ασφυξία του Δημοσίου. Θα 'θελα να περιφέρομαι μαζί σου στους θολωτούς δρόμους της Mπoλόνια χαζεύοντας αρχοντικά και βιτρίνες μαγαζιών και να καταλήγουμε σε κάποια οστερία. Ή να μένω στο προπολεμικό διώροφο με τις δαιδαλώδεις σκάλες, που αντηχεί από γέλια, φάρσες, μουσικές με ρεμπέτικα, Καζαντζίδη, Διονυσίου, Τσιτσάνη, Χέντριξ, Ζάπα, Λεντ Ζέπελιν, πόσο μάλλον Σαββόπουλο, σαν στήνονται γλεντάκια απ'το τίποτα. Άσε που πεθαίνω και από περιέργεια να γνωρίσω και την τόσο ζωντανή και πάντοτε βαμμένη έντονα παρά τα εβδομήντα της και χρόνια, όπως μου περιγράφεις, σπιτονοικοκυρά σας, που διαρκώς κάνει υπομονή μ' όλους σας για τα νοίκια, αφού ειναι ερωτευμένη μεχρι τα μπούνια με τον Νίκο.

Ωστόσο, τις προάλλες, που έψαχνα κοινά μας χνάρια, βρήκα ένα γράμμα σου όχι και τόσο αισιόδοξο.

«Συγκατοικούμε πάνω από δώδεκα Έλληνες που κάνουν παρέα μόνο μ' Έλληνες, αν και δεν ταιριάζουν τα χνότα μας σε τίποτα. Μια εξήγηση θα 'ταν ίσως πως κάποιοι από τους συμφοιτητές των παιδιών, τους κρατούν σε απόσταση. Ίσως πάλι να έχουν τη μύγα και να μυγιάζονται από μόνοι τους. Δεν ξέρω. Όπως και να 'χει, το σίγουρο είναι πως συχνά συμπεριφερόμαστε μεταξύ μας λες και είμαστε πειραγμένοι στο μυαλό. Βλέπεις, εκτός απο τις αιώνιες αφραγκίες μας, μας κυνηγάνε κι ένα σωρό ανασφάλειες. Έτσι, ευτυχώς, που έχουμε στο σπίτι την καλή μας μάγισσα. Τη λένε Μάχη.
»Καταπληκτικό κορίτσι. Σε κάνει να γελάς και όταν είναι η ίδια στα πρόθυρα της αυτοκτονίας. Και είναι συχνά τελευταία. Γιατί εκτός του ότι τα γκομενικά της πάνε απ' το κακό στο χειρότερο, οι δικοί της άρχισαν και σκαλίζουν τα των σπουδών της. (Νομίζουν πως κάνει το διδακτορικό της, όταν η Μάχη, όπως και οι περισσότεροι εδώ μέσα, δεν έχει ξεμπερδέψει ούτε με τα μαθήματα του δεύτερου έτους, και αυτή η ήττα τη ρημάζει καθημερινά.)
»Πάντως οι δυό μας - μη ζηλεύεις - γίναμε αυτοκόλλητες. Μαζί σε βόλτες και ταξίδια με οτοστόπ, μαζί και σε «υπερπαραγωγές» της Τσινετσιτά, με τον Ηρακλή και τον Μασίστα. (Δεν φαντάζεσαι τι χαβαλές γίνεται στη συγκεκριμένη αίθουσα, όπου ο ιδιοκτήτης ξεθάβει ταινίες αυτού του είδους δεκαπέντε και βάλε ετών και εμείς επιστρέφουμε στα παιδικά μας χρόνια, μ' ένα εισιτήριο, πες τσάμπα.) Γι αυτό σκασίλα μας μεγάλη που μας προσάπτουν οι συγκάτοικοί μας απλοϊκά γούστα. Όταν, μάλιστα, πάνω σε τυχόν αναλύσεις τους γύρω από ταινίες πολιτικές, βγάζουν στην επιφανεια τόσο πολύπλοκες διαφωνίες και αντιθέσεις (απ' τον Μάο έως την επανάσταση), που μετά από ολονύκτιους καβγάδες το σπίτι θυμίζει πεδίο μάχης.
»Να μην σ' τα πολυλογώ, αυτό που δεν περίμενα να νιώσω, ανάμεσα σε πολλά άλλα, είναι η νοσταλγία. Και για πρώτη φορά άρχισα να καταλαβαίνω πόσους καημούς και μοναξιά θα πέρασε ο αδελφός μου, ο Αλέκος, ξενιτεμένος στη Γερμανία, αν και μας έγραφε πως όλα καλά, ίσαμε που συνέβη... ό,τι συνέβη.
»Τώρα, ως προς τη μανούλα μου, την Αγλαΐτσα, που με ρώτησες στο προηγουμενό σου γράμμα και τη μάνα του Νίκου... Σε πληροφορώ πως οι αχώνευτες τσιγκουναρίες, σε αντίθεση με τις μάνες των άλλων παιδιών που τους εφοδιάζουν κάθε τόσο με δέματα τίγκα στα καλούδια, εξακολουθούν να μη στέλνουν ποτέ τίποτα!»

Υστερόγραφο πρώτο: «Αν και βαθιά μέσα μου γνωρίζω πως ζόρισα πολύ τον Νίκο και στο διάβασμα... Φαντάσου ότι χθες έκανε μια κίνηση λες και ήθελε να με χαστουκίσει, μόλις θέλησα να τον συνοδεύσω, όπως και το 'χουμε συνήθειο, στο μάθημα που έδινε προφορικά. Εν ολίγοις, σκατά!».

Υστερόγραφο δεύτερο: «Δεν ξέρω γιατί, όταν σου γράφω, χρησιμοποιώ κάποιες δικές σου λέξεις και φράσεις, αν και δεν τις "πάω" διόλου. Ίσως γιατί μου λείπεις όσο δεν φαντάζεσαι. Γι' αυτό θα έπρεπε να φιλοτιμηθείς και να μου γράφεις πιο συχνά».

Αν θυμάμαι καλά, ένα δυο μήνες μετά απ' αυτό το γράμμα, ο Νίκος είναι στη Θεσσαλονίκη και μου τηλεφωνεί να βρεθούμε. Κάτι θέλει να μου πει για τη σχέση σας, αλλά, επειδή διαισθάνομαι τα χειρότερα, αρχίζω και μανουβράρω την κουβέντα σε πράγματα μάλλον πληκτικά γι' αυτόν.

Σήμανε τρεις, και τέσσερις, και ύστερα σήμανε ημίωρο με τον χαρακτηριστικό διπλό χτύπο, αλλά ο Ντόριαν Γκραίυ δεν σάλεψε. Πάσχιζε να μαζέψει τα άλικα νήματα της ζωής και να υφάνει ένα σχέδιο - να βρει το δρόμο του μέσα στον αιμάτινο λαβύρινθο του πάθους στον οποίο περιπλανιόταν. Δεν ήξερε τι να πράξει ή τι να σκεφτεί. Στο τέλος σηκώθηκε, πήγε στο τραπέζι και έγραψε ένα γράμμα όλο πάθος στο κορίτσι που είχε αγαπήσει, εκλιπαρώντας τη συγχώρεσή της και κατηγορώντας τον εαυτό του ότι είναι τρελός. Γέμιζε τη μία σελίδα μετά την άλλη με αλλόφρονα λόγια θλίψης και ακόμη πιο αλλόφρονες λέξεις οδύνης. Είναι γλυκιά η αυτοκριτική. Όταν ψέγουμε τον εαυτό μας πιστεύουμε ότι κανείς άλλος δεν έχει δικαίωμα να μας ψέξει. Την άφεση μάς τη δίνει η εξομολόγηση, όχι ο ιερέας. Μόλις δίπλωσε το γράμμα, ο Ντόριαν ένιωθε ότι είχε συγχωρεθεί.

Έξαφνα ακούστηκε χτύπος στην πόρτα και αμέσως, απ' έξω η φωνή του Λόρδου Χένρυ: "Καλό μου αγόρι, πρέπει να σε δω οπωσδήποτε. Άνοιξέ μου αμέσως. Δεν αντέχω να σκέφτομαι ότι κλειδώθηκες εκεί μέσα".

Στην αρχή ο Ντόριαν δεν αποκρίθηκε, παρά καθόταν εντελώς ακίνητος. Ο χτύπος στην πόρτα επέμενε όμως και δυνάμωνε, Ναι' ήταν προτιμότερο να ανοίξει στον Λόρδο Χένρυ και να του μιλήσει για τη νέα ζωή που σκόπευε να αρχίσει, να μαλώσει μαζί του αν ήταν ανάγκη να μαλώσει, να χωρίσει αν ο χωρισμός ήταν αναπόφευκτος. Πήδησε όρθιος, κάλυψε βιαστικά το πορτραίτο με το παραβάν και ξεκλείδωσε την πόρτα.

Αν φθάσουν κάποτε στα χέρια σου, Δαφνούλα, αυτές οι σελίδες και τις διαβάσεις, ίσως και τις διαβάσεις, ίσως να χαμογελάσεις με πίκρα και να σκεφτείς:
«Τι ήθελες, καλέ μου Νίκο, και τα έγραφες αυτά; Δεν σου έφτανε το μαρτύριο της φυλακής σου! Δεν σου έφτανε η τρομερή αγωνία της αναμονής του θανάτου;»
Ίσως νάχεις δίκιο εσύ κι' όλοι οι άλλοι άνθρωποι, γιατί δεν ξέρετε. Μπορεί να ακούτε για μας, μπορεί να φαντάζεστε ακόμα. Μα όσο μεγάλη φαντασία κι' αν έχετε, ποτέ δεν θα μπορέσετε να φτάσετε την αλήθεια! Την αλήθεια την έχουν κλεισμένη μαζί μας στα τέσσερα ντουβάρια και την φυλάν ζηλότυπα να μην δει το φως, να μην τη δούνε οί άνθρωποι. Αυτοί που την φυλάν, τη φουβούνται τρομερά, γιατί αν βγεί στο δρόμο πρέπει να κρυφτούν βαθειά στη γη, να φυλαχτούν γιατί θα σηκωθούν κι' οι πέτρες να τους κυνηγήσουν!
Όμως εμείς οι φυλακισμένοι, μα κι' οι άνθρωποι που έχουν καθαρή τη συνείδηση, δεν την φoβόμαστε. Την έχουμε κλείσει, όχι μέσα σε ψηλά ντvουβάρια, μα στην καρδιά μας. Την λέμε σήμερα και θα την φωνάζουμε αύριο! Και τούτο το ταπεινό τετράδιο αυτό το σκοπό έχει. Να βοηθήσει λίγο και να δείξει σε σένα και σ' όλο τον κόσμο κάτω από ποιές συνθήκες ζούσαν, αγωνίζονταν και πεθαίναν οι άνθρωποι που «αμάρτησαν» γιατί πάλαιψαν για τη λευτεριά της πατρίδας, γιατί κυνήγησαν τον εχθρό και τους συνεργάτες τους που μόλυναν τα χώματά μας!
Μα δεν είναι μόνο αυτός ο λόγος. Για μας που ζούμε τρία χρόνια τώρα μες τα μπουντρούμια, μακριά από δικούς και φίλους, μακριά από κάθε χαρά που μπορεί να δώσει ή ζωή, το γράμμα είναι μια ανακούφιση, είναι μια διέξοδος, είναι αν θες ακόμα και μια συντροφιά.
Το να θυμάται κανείς την περασμένη ζωή του, το να την συγκρίνει με την τωρινή και να την βλέπει πια με καινούργια μάτια, με νέες ξεκαθαρισμένες αντιλήψεις για το τι σημαίνει άνθρωπος γενικά και ποιος είναι ο προορισμός του, είναι ένα μέσο κριτικής ανάλυσης που θα του επιτρέψει ν' αποβάλλει τα κακά ελαττώματα, να γίνει πιο χρήσιμος στους δικούς του, πιο αγαπητός κι' άξιος στους συνανθρώπους του.
«SCRIPTΑ ΜΑΝΕΝΤ» λέγαν οι Ρωμαίοι. Κι' αν αυτό το γραφτό που το συμπληρώνω αργά - αργά, γλυτώσει από τις επιδρομές και μείνει, ίσως βoηθήσει την αλήθεια να βγει μια ώρα αρχήτερα στο φως και ν' ανταμείψει τον καθένα ανάλογα με τα έργα του!
Δεν σου κρύβω ακόμα ότι, το αν αποφάσισα να γράψω σ' αυτό το τετράδιο είναι γιατί μου ζητάς επίμονα τον τελευταίο καιρό με τα γράμματά σου, να μάθεις γενικότερα για την τωρινή ζωή μου!
Πώς να απαντήσω όμως στα ερωτήματά σου; Το γράμμα μου πριν φτάσει στα χέρια σου, περνάει από χέρια που ψαχουλεύουν και το διαβάζουν γραμμή - γραμμή. Έχουμε δικαίωμα να γράφουμε τα απολύτως οικογενειακά. Μια λέξη να χρησιμοποιήσουμε που θάναι ξένη στο φτωχό λεξιλόγιο του αγράμματου λογοκριτή μας, το γράμμα αν δεν σκιστεί, θα γυρίσει πάλι σε μας σαν «απαράδεκτο», σαν «επιλήψιμο»! Το αν πεινάμε, το αν βασανιζόμαστε, το αν περιμένουμε με την ψυχή στο στόμα κάθε βράδυ το θάνατο, δεν πρέπει να το μάθετε! Α π α γ ο ρ ε ύ ε τ α ι!... .
Έτσι σ' απαντώ μονάχα για να σ' ευχαριστήσω πολλές φορές για το δέμα και την επιταγή που μούστειλες και που με βοηθάνε να κρατηθώ στη ζωή.
Αλλά και αν ήθελα να σε κάνω κοινωνό σ' όλα αυτά που έχουν σχέση με την τωρινή ζωή μου, αν εύρισκα τον τρόπο να στο πω τι θά 'βγαινε, καλή μου; Σε φτάνουν τ' άλλα. Ας μην προσθέσω στους αδύνατους ώμους σου κι' άλλη μια στεναχώρια. Μα... σε τούτο τα χαρτί έχω δικαίωμα να τα γράφω. Κανείς δεν μπορεί να μου το απαγορέψει. Κανενός φύλακα φρουρού, το χέρι δεν θα ακουμπήσει πάνω του! Γράφω και το κρύβω.
Ναι, γράφω και το κρύβω γιατί θέλω να δεις πως όλο αυτό το διάστημα ήσουν πάντα στο μυαλό μου. Πως ή αγάπη μου για σένα είναι πάντα η ίδια. Γιατί πρέπει να ξέρεις ακόμα, μπορεί νάχουμε βάλει σαν σκοπό μας το φτιάξιμο μιας κοινωνίας απαλλαγμένης από την αδικία, την εκμετάλλευση και την κλεψιά. Μια κοινωνία που μέσα σ' αυτήν οι άνθρωποι θα δουλεύουν και θ’ απολαμβάνουν τους κόπους τους. Μπορεί ακριβώς γι' αυτούς τους λόγους να δεxόμαστε σήμερα το μίσος της λεγόμενης «άρxουσας τάξης» μα δεν μπορούν να γίνουν όλα αυτά αν εμείς δεν αγαπάμε την οικογένειά μας κι' αν αυτή πρώτα απ’ όλα δεν κάνουμε ευτυχισμένη.

Σύντροφε ανακριτά, θεωρώ περιττό να σας κουράσω με τεχνικές λεπτομέρειες, δε χρειάζεται άλλωστε να σας περιγράψω τη ζημιά που έπαθε το ρολόι, μια και το είχα πάρει απόφαση να μην το διορθώσω. Σημασία έχει ότι ανέβηκα στο καμπαναριό απ' τη στριφογυριστή σκάλα, εξέτασα τον μηχανισμό και διεπίστωσα πως η βλάβη ήταν ασήμαντη. Με το σφυρί που είχα πάρει μαζί μου, χάλασα το ρολόι για καλά. Ήταν αδύνατο πια να διορθωθεί, έτσι που να δουλεύει μόνο του. Ήταν όμως δυνατόν να μετακινεί κανείς τους δείχτες από μέσα. Τους μετακίνησα λοιπόν και από τις έντεκα παρά είκοσι που ήτανε σταματημενο, το 'βαλα να δείχνει τη σωστή ώρα (σύμφωνα με το ρολόι του χεριού μου), δηλαδή εννέα παρά δέκα. Παρακολουθώντας το ρολόι μου, συνέχισα να μετακινώ τον λεπτοδείχτη, έτσι που το ρολόι της εκκλησιάς έδειχνε συνεχώς τη σωστή ώρα, μέχρι που έφτασα στις εννέα ακριβώς. Τότε ο μηχανισμός λειτούργησε κανονικά και το ρολόι χτύπησε εννέα φορές. Συνέχισα την μετακίνηση γι' άλλα δεκαεννέα λεπτά και επέστρεψα στο πρώην Γυμνάσιο.

Όταν παρουσιάστηκα στον διοικητεύοντα, με συνεχάρη χαρούμενος - προφανώς τον είχαν πληροφορήσει πως το ρολόι δουλεύει, μπορεί μάλιστα να άκουσε και ο ίδιος τους χτύπους. Του εξήγησα τι είχε συμβεί. Του τόνισα ότι η βλάβη ήταν ανεπανόρθωτη και ο μόνος τρόπος να εφαρμοστεί η απόφαση του ακτίφ, ήταν να γυρίζουμε τους δείχτες από μέσα. Πίστευα και εξακουθώ να πιστεύω πως οι εύκολες, οι πρόχειρες λύσεις, δεν είναι λύσεις. Σκέφτηκα λοιπόν να παρασύρω τον διοικητεύοντα σε μια πρόχειρη λύση.

- Μια και δούλεψε το ρολόι, δεν πρέπει να σταματήσει, είπε ο διοικητεύων σαν να μονολογούσε.

Με διέταξε να τρέξω και να κινήσω τους δείχτες. Υπάκουσα. Σε μισή ώρα, μου έστειλε τέσσερις φαντάρους να τους εκπαιδεύσω στην μετακίνηση του λεπτοδείχτη. Τους είχε εφοδιάσει με ένα χρονόμετρο, επιταγμένο απ’ τον πρώην Αθλητικό Σύλλολο της πόλεως Ν. Τους υπέδειξα να μετακινούν τον λεπτοδείχτη κάθε τριάντα δευτερόλεπτα. Οι τέσσερις φαντάροι κάνανε έξι ώρες βάρδια ο καθένας τους και το σύστημα λειτούργησε ικανοποιητικά δυο μέρες περίπου, ύστερα όμως βαρέθηκαν να μετακινούν τον λεπτοδείχτη τόσο συχνά κι έτσι τον έβλεπες ξαφνικά να πηδάει απ’ τις εννιάμισι στις δέκα παρά είκοσι έξι, λόγου χάρη, και ο διοικητεύων τιμώρησε αυστηρά τον φαντάρο, που εξετέλεσε πλημμελώς τα καθήκοντά του. Για περισσότερη σιγουριά, τοποθέτησε τέσσερις ελεγκτές, που παρακολουθούσαν την μετακίνηση του λεπτοδείχτη, καθισμένοι στο παράθυρο του Δημαρχείου, στην απέναντι μεριά της πλατείας. Έτσι, το ρολόι «λειτούργησε» κανονικά, μέχρι την ημέρα που ο Νικόλαος Εσκιτζόπουλος - αλλά ας μην προτρέχω. Το παν είναι να αφηγηθώ τα γεγονότα με την σειρά τους.


Από το βιβλίο του Άρη Αλεξάνδρου, "Το κιβώτιο"
- εκδ. Κέδρος, 1974 - όπου ο αφηγητής απολογείται

O Μπάρτλεμπι υπήρξε ένας κατώτερος υπάλληλος στο Γραφείο Νεκρών Επιστολών, στην Ουάσινγκτον, απ’ όπου κι έχασε τη θέση του ξαφνικά από μια αλλαγή στη διοίκηση. Όταν σκέφτομαι αυτή τη φήμη, δύσκολα μπορώ να εκφράσω τα συναισθήματα που με κυριεύουν. Νεκρές επιστολές! Δεν αντηχεί νεκροί άνθρωποι; Φαντάζεστε για έναν άνθρωπο, από φύση και κακοτυχία επιρρεπή σε μια χλομή απελπισία, να έχει άλλη δουλειά, που να μπορεί να του αυξάνει αυτή τη χλομή απελπισία, από εκείνη του να φυλλομετράει αδιάκοπα νεκρές επιστολές και να τις ξεχωρίζει για την πυρά; Γιατί κατά χιλιάδες καίγονται κάθε χρόνο. Μερικές φορές, μέσα από τον φάκελο ο χλομός υπάλληλος βγάζει ένα δαχτυλίδι – το δάχτυλο για το οποίο προοριζόταν ίσως να σαπίζει μέσα στον τάφο. Μια επιταγή, σταλμένη με ταχύτατη φιλανθρωπία – αυτός που θα την είχε παρηγοριά ούτε τρώει ούτε πεινάει πια. Συγγνώμη, για κείνους που πέθαναν απελπισμένοι. Ελπίδα, για κείνους που πέθαναν χωρίς ελπίδα. Καλές ειδήσεις, για κείνους που πέθαναν πνιγμένοι από αγιάτρευτες δυστυχίες. Μηνύματα ζωής , αυτά τα γράμματα σπεύδουν στο θάνατο.
Ω , Μπάρτλεμπι! Ω , ανθρωπότητα!

Η αλληλογραφία της βρισκόταν πεσμένη στο πάτωμα κάτω ακριβώς από το ειδικό άνοιγμα στην πόρτα, σκορπισμένη κι ίσως εξουθενωμένη από το μακρύ ταξίδι ενώ οι πολλοί και διάφοροι, άγνωστοι μεταξύ τους ταξιδιώτες, είχαν ένα μόνο κοινό σημείο κι αυτό ήταν η Έλεν Μακ Φάρκαρ. [...] Της άρεσε πολύ να βλέπει το σκορπισμένο στο πάτωμα ταχυδρομείο της, γεμάτο υποσχέσεις, σαν Κέρας της Αμαλθείας γεμάτο χαιρετισμούς, επιταγές, προσκλήσεις και παντός είδους πληροφορίες, σαν φρούτα που ξεχειλίζουν από τη γαβάθα - η καθημερινή σοδειά μιας συνηθισμένης ζωής, μόλο που, όπως αποδεικνυόταν τελικά, τα περισσότερα γράμματα δεν ήταν παρά διαφημιστικά φυλλάδια πλυντηρίων αυτοκινήτων και πιστωτικών καρτών που είχε ήδη, λογαριασμοί και αποδείξεις λογαριασμών, δελεαστικά ιπποδρομιακά λαχεία με το όνομά της γραμμένο ανορθόγραφα. Υπήρχαν όμως και χειρόγραφα νέων βιβλίων που της τα έστελναν ευελπιστώντες εκδότες ή αδημονούντες φίλοι από τον κόσμο που άφησε πίσω της, Γράμματα ή καρτποστάλ από παλιούς γείτονες, από συμμαθητές της στο κολέγιο, από τη μητέρα της που της άρεσαν τα ταξίδια ή από πελάτες που της ζητούσαν πληροφορίες.

Εκείνη την Τετάρτη υπήρχαν πολλά γράμματα, μια στοίβα μεγάλοι κίτρινοι φάκελοι, μερικοί μακρόστενοι άσπροι, επαγγελματικοί, και λίγο πιο μικροί, τετράγωνοι σε χρώμα εκρού ή σιελ. "Αγαπητή Φίλη". Έτσι άρχιζαν κάποια, αλλά βέβαια δεν ήταν ούτε αγαπητή, ούτε φίλη του αποστολέα. "Αγαπητό μέλος", άρχιζαν κάποια άλλα, αλλά δεν ήταν μέλος ούτε είχε διάθεση να γίνει, ασχέτως πόσες φορές θα την επέλεγαν και θα ενέκριναν εκ των προτέρων την εγγραφή της. "Αγαπητέ Κύριε"; Όχι, αυτό σίγουρα όχι... "Αγαπητέ Δημότη". Ναι, αυτό εντάξει. Της άρεσε ο ήχος. Άλλωστε ήταν δημότης. Ποιος δεν είναι τελικά δημότης κάποιου δήμου;

Ανέβηκε επάνω κι έφτιαξε άλλον ένα καφέ πριν περά­σει στο «Αγαπητέ Αναγνώστη». Ωραιότατα, σίγουρα είμαι αναγνώστρια, κι όχι αναγνώστης, σκέφτηκε και άφησε πα­ράμερα το γράμμα, αδιάβαστο. Ακολούθησαν μερικά, «Αγαπητή Έλεν». Έξοχα. Και το καλύτερο απ' όλα, ένα γράμμα που άρχιζε με την προσφώνηση, «Αγαπημένη μου μαμά». Πώς κι έφτασε τόσο γρήγορα γράμμα από την Έμι­λι; Μόλις χθες την πήγε στην κατασκήνωση και το γράμμα είχε ταχυδρομηθεί πριν δύο μέρες. Η Έλεν χαμογέλασε. Το γράμμα αυτό είχε προορισμό να την υποδεχτεί εδώ, στο μαγαζί, και να ανακουφίσει τη μοναξιά της και γι' αυτό η Έμιλι είχε φροντίσει να το στείλει πριν φύγει. Η Έλεν το ακούμπησε στο μάγουλό της σαν να ήταν κι αυτό μάγουλο.

Αγαπημένη μου μαμά,
Βάζω στοίχημα πως σου λείπω ήδη! Βάζω στοίχημα ότι θα περάσω υπέροχα στην κατασκήνωση. Σίγουρα θα βρω μια καινούργια φίλη. Ποιο να είναι τάχα το όνομά της; Ελπίζω να μην υπάρχουν εδώ δηλητηριώδεις κισσοί.
Σ' αγαπώ, φιλάκια,
Έμιλι

(Η μία, υπέροχη και μοναδική!!!
Σύντομα στους κινηματογράφους
η ταινία που πρωταγωνιστεί η Έμιλι,
η μία και μοναδική...)

Αναρωτήθηκε αν είχε λάβει και η Έμιλι το γράμμα της - εκείνο που της έστειλε κατά τον ίδιο τρόπο εγκαίρως, ώστε να περιμένει την Έμιλι όταν θα ξυπνούσε την πρώτη της μέρα στην κατασκήνωση, για να την ανακουφίσει στη μοναξιά της. Να καθόταν άραγε τώρα στο κρεβάτι της και να το διάβαζε στο χλομό πρωινό φως του δάσους που έμπαινε στην κουκέτα, όπως διάβαζε και η Έλεν το γράμμα της Έμιλι ξανά και ξανά;

Εκείνη την Τετάρτη ήταν πλούσια η σοδειά σε επιστολές. Άλλη μια ικανοποίηση που ωρίμασε σαν μήλο και ζέστανε το σημείο εκείνο της γης που διάλεξε η Έλεν για να ξεφύγει από το συναίσθημα του ανικανοποίητου που την κατεδίωκε. Άνοιξε το γράμμα της μητέρας της και ύστερα το έβαλε αδιάβαστο στην τσέπη της.

Κάθησε στον καναπέ που είχε στο μπροστινό δωμάτιο του μαγαζιού και άρχισε να ξεδιαλέγει τους υπόλοιπους φακέλους. Υπήρχε ένα γράμμα από έναν φίλο της ψυχίατρο με εσώκλειστο ένα άρθρο του για τα δυσδιάκριτα όρια μεταξύ της μανιακής και της υπερβολικής συμπεριφοράς των ανθρώπων που ανήκουν στην κατηγορία των πολύ πλουσίων. Ο Τζορτζ είχε σημειώσει στο περιθώριο: Όπως είπε και η Ντόροθι Πάρκερ όταν πέθανε ο Κούλιντζ, «Πού να ξέρεις πια;». Υπήρχε επίσης ένα προσκλητήριο για τον γάμο της εξαδέλφης της τής Τζούντι και μια επίσημη επαγγελματική επιστολή από τον Νταν, τον πρώην της, σχετικά με τις κατασκηνωτικές δαπάνες της Έμιλι. «Γεια χαρά! Διάβασες κανένα καλό βιβλίο τελευταία;» είχε σημειώσει στο τέλος. «Δικός σου, Νταν». Ο Νταν, που ήταν παλιά εκδότης σχολικών βιβλίων αλλά εγκατέλειψε τις εκδόσεις, σπούδασε οικονομικά και θησαύρισε ως τραπεζικός επενδυτής, είχε τις αμφιβολίες του σχετικά με την καριέρα που ακολούθησε η Έλεν μετά τον γάμο.

Συμπλήρωσε προσεκτικά τις επιταγές και τους λογαριασμούς, πέταξε τα άχρηστα διαφημιστικά φυλλάδια στον κάλαθο των αχρήστων και τα είδε, με μάτι εύθυμο, να βυθίζονται για πάντα στη λησμονιά. Μετά κοίταξε αφηρημένα στην άκρη του καναπέ, όπου περίμεναν κι άλλοι φάκελοι και γράμματα. Τότε το είδε. Ήταν ένα άσπρο φύλλο χαρτί παράξενα διπλωμένο, που προεξείχε από τους υπόλοιπους επίπεδους φακέλους, τσακισμένο στη μέση, ακανόνιστο και ασύμμετρο, σαν μικροσκοπικό περίσσευμα εκτός τόπου.

Η Έλεν το έπιασε αφηρημένα. Ήπιε μια γουλιά καφέ κρατώντας το τσαλακωμένο γράμμα στο χέρι. Αργότερα, όταν το ξανασκέφτηκε, θυμήθηκε πόσο παράταιρο φάνταζε αυτό το γράμμα, σαν δηλητηριώδες μανιτάρι μέσα στο περιβόλι της αλληλογραφίας της, πόσο παράταιρα ξεπρόβαλλε ανάμεσα από τα λεία στρώματα που σχημάτιζαν τα υπόλοιπα. Το ξεδίπλωσε μηχανικά κι άρχισε να διαβάζει...

«... Και για να μη νομίζεις πως παλάβωσα απ’ τη θλίψη που έφυγες και δεν ξέρω τι λέω, θυμήσου τι μού 'λεγες όταν πηγαίναμε τα καλοκαίρια, απ’ τ’ άγρια ξημερώματα, νύχτα ακόμα, να μαζέψουμε καπνά, καβάλα στ' άλογο ή με τα πόδια, και πάντα που ξεκόβαμε απ' τους άλλους, να μη μας ακούν. Φαντάσου πως πάμε στην Αφρική, μου έλεγες, πέέέρα, στην Αφρική. Βρισκόμασταν στην Αφρική -άρχιζες τις αφρικάνικες ιστορίες, με υπνώτιζες- και μετά αλλάζαμε ταξίδι. Τώρα πατάμε στο Μεξικό, μου έλεγες. Μιλούν ισπανικά εδώ, πρόσεχε. Τεμπέληδες, φασίστες κι επαναστάτες ολκής παράγει ο τόπος. Κι άρχιζες καινούργιες ιστορίες... Τι ήταν της φαντασίας σου, τι πραγματικό, ούτε που μ’ ένοιαζε – "εδώ να γίνει ο τάφος μου"! θυμάσαι; Μ' έφτανε που με μάγευες. Και δεν ζητούσα εξηγήσεις. Ούτε και τώρα σου ζητώ εξηγήσεις. Καλά έκανες και έφυγες. Στην Αφρική, στο Μεξικό, στην Αίγυπτο με τις πυραμίδες... που πήγες; Στείλε μου ένα γράμμα και μάγεψέ με πάλι. Όπως τότε... Θυμάσαι; Βλέπαμε στα χώματα πατημασιές από κατσίκες κι αγελάδες, και μου 'λεγες: Πω-πω, από δω πέρασαν μόλις πριν λίγο τίγρεις, ελέφαντες, λιοντάρια... Το κοιτάς αυτό; Είναι πόδι από καγκουρώ, τέτοιο σημάδι αφήνει η καγκουρώ όταν περνάει - εδώ να γίνει ο τάφος μου αν σου λέω ψέμματα. Κι αυτό εδώ είναι γορίλλας. Κι αυτό τάρανδος. Κι αυτό λύκος. Λύκους είχαμε και στα δικά μας βουνά, δεν ήταν κάτι τόσο παράξενο. Ούτε το να πεις αλεπού ή αρκούδα - αρκούδες όσες θες όταν έρχονται οι γύφτοι. Εσύ γύρευες το απίστευτο. Ό,τι πιο απίστευτο να μου πεις, και γω να σε πιστεύω, γιατί και γω αυτό γυρεύω. Κι όταν λοιπόν τέλειωνε η παρέλαση των πιο παράξενων ζώων και δεν έβρισκες τι άλλο να μου πεις, έβρισκα εγώ. Όλο και κάτι έβρισκα που σου είχε διαφύγει. Κι όταν πια δεν έβρισκα άλλο, έφτιαχνα. Θυμήσου πόσα ανύπαρχτα ζώα τότε... είχαν περάσει μόλις πριν από λίγο - αμέσως μετά απ' τα πιο παράξενα, απ' τα απίστευτα...».

[...]Τρείς μέρες έγραφα το γράμμα. Και σ’ αυτές τις τρεις μέρες άλλο δεν έκανα από το να γράφω αυτό το γράμμα. Ούτε έτρωγα, ούτε έπινα, ούτε τίποτα. Και έλαμπα. Σα νάχα αναληφθεί από τη γη. Μόνο λίγες ώρες τη νύχτα κοιμόμουνα, με μια γλυκειά εξάντληση, πανευτυχής σα να μου συνέβαινε κανένα θαύμα που την άλλη μέρα πάλι με περίμενε το γράμμα. Ήταν σα να ζούσα έναν πρωτόγνωρο έρωτα. Σαν όλα να υπήρχαν, μα όλα, και δεν είχα παρά ν’ ανοίξω τα μάτια μου να τα δω. Την ίδια περίπου κατάσταση περνώ πάντα, όταν γράφω.

Όταν το τελείωσα ήταν σα να μην είχα αίμα, σα νάχαν κοπεί τα γόνατά μου, πως θα σωριαστώ νόμιζα, πως δεν είχα τίποτ’ άλλο να κάνω, άδειασα, κι ίσως να πέθαινα τώρα, έτσι ένοιωθα. Ήταν βέβαια και που δεν είχα φάει τίποτα τρεις μέρες.

Όσο έγραφα το γράμμα, όλα ήταν στο χέρι μου σχεδόν. Τώρα που τελείωσα, είδα πως ο Στέφανος έλειπε... έλειπε κι αυτός, όπως έλειπαν κι άλλα πράγματα, κι αυτό μ' έκανε να υποφέρω πάλι. Ήταν κάτι βασανιστικές ημέρες. Βασανιστικές και διαυγείς.

Έκλεισα τα δώδεκα φύλλα –μαζί κι ένα φύλλο μηλιάς- σε κίτρινο φάκελλο και περίμενα, ο Στέφανος να μας γράψει από κάπου, για να του το στείλω.

Αγαπητέ μου φίλε,

Το γράμμα σου με συγκίνησε γιατί είδα τον εαυτό μου γύρω στα δεκατέσσερα-δεκαπέντε μου, στην γκρίζα Λίμα της δικτατορίας του στρατηγού Οδρία, συνεπαρμένο από τον πόθο να μπορέσω να γίνω μια μέρα συγγραφέας, αλλά και μελαγχολικό επειδή δεν ήξερα ποιο δρόμo να τραβήξω, από πού ν' αρχίσω για ν' αποκρυσταλλώσω σε έργα την κλίση που ένιωθα ως αδήριτο κάλεσμα: να γράψω ιστορίες που θα θάμπωναν τους αναγνώστες τους όπως είχαν θαμπώσει εμένα οι ιστορίες των συγγραφέων που είχα αρχίσει να τοποθετώ στο προσωπικό μου πάνθεον: Φόκνερ, Χέμινγουέι, Μαλρώ, Ντος Πάσος, Καμύ, Σαρτρ.

Πολλές φορές μου πέρασε από το μυαλό η σκέψη να γράψω σε κάποιον από αυτούς (τότε ήταν όλοι ζωντανοί) και να του ζητήσω να με καθοδηγήσει για να γίνω συγγραφέας. Ποτέ δεν τόλμησα να το κάνω, από συστολή ή ίσως από αυτό τον ανασταλτικό πεσιμισμό - για ποιο λόγο να τους γράψω αφού ξέρω ότι κανένας δεν θα καταδεχθεί να μου απαντήσει; - ο οποίος συνήθως αποθαρρύνει την κλίση πολλών νέων σε χώρες όπου η λογοτεχνία δεν σημαίνει σπουδαία πράγματα για τους περισσότερους και επιβιώνει στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, ως μια περίπου παράνομη ενασχόληση.

Φαίνεται όμως πως εσύ, αφού τελικά μου έγραψες, δεν βίωσες αυτή την παράλυση. Είναι μια καλή αρχή για την περιπέτεια που ετοιμάζεσαι να ξεκινήσεις και από την οποία προσμένεις - είμαι βέβαιος, παρότι δεν το λες στο γράμμα σου - τόσα θαυμαστά πράγματα. Τολμώ να σου πω να μην υπολογίζεις πολύ σ' αυτά, ούτε να έχεις ψευδαισθήσεις σχετικά με την επιτυχία. Φυσικά δεν υπάρχει λόγος να μην την κατακτήσεις, αλλά αν επιμένεις, αν γράφεις και δημοσιεύεις, θα ανακαλύψεις σύντομα ότι τα βραβεία, η αναγνώριση του κοινού, οι πωλήσεις των βιβλίων, η κοινωνική καταξίωση ενός συγγραφέα έχουν μια κατεύθυνση sui generis, απολύτως αυθαίρετη, καθώς κάποτε αποφεύγουν πεισματικά όσους τα δικαιούνται περισσότερο και πολιορκούν και φορτώνουν εκείνους που τα αξίζουν λιγότερο. Έτσι, όποιος θεωρεί την επιτυχία κύριο ερέθισμα της κλίσης του είναι πιθανόν να δει τα όνειρά του να ματαιώνονται, ενώ συγχέει την λογοτεχνική κλίση με την επιθυμία για τη λάμψη και τα οικονομικά οφέλη που παρέχει η λογοτεχνία σε ορισμένους (πολύ μετρημένους) συγγραφείς. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

Πιθανόν το κύριο γνώρισμα της λογοτεχνικής κλίσης να είναι ότι όποιος την έχει, βιώνει την άσκησή της σαν την καλύτερη ανταμοιβή του, μεγαλύτερη, πολύ μεγαλύτερη απ' όσες θα μπορούσε να δρέψει ως αποτέλεσμα των καρπών της. Αυτή είναι μία από τις βεβαιότητες που έχω, ανάμεσα σε πολλές αμφιβολίες σχετικά με τη λογοτεχνική κλίση: ο συγγραφέας νιώθει μέσα του πως το γράψιμο είναι ό,τι καλύτερο του έχει συμβεί και μπορεί να του συμβεί, επειδή το γράψιμο σημαίνει για εκείνον τον καλύτερο δυνατό τρόπο για να ζήσει, αγνοώντας την κοινωνική, πολιτική ή οικονομική σημασία που μπορεί ν' αποκτήσει με όσα γράφει.

[...]Η λογοτεχνική κλίση δεν είναι διασκέδαση, σπορ, ένα εκλεπτυσμένο παιχνίδι που παίζεται τον ελεύθερο χρόνο. Είναι μια πλήρης και αποκλειστική απασχόληση, μια απόλυτη προτεραιότητα, μια δουλεία που έχει επιλεγεί ελεύθερα και μετατρέπει τα θύματά της (τα ευτυχισμένα θύματά της) σε σκλάβους.[...] Ο Φλομπέρ έλεγε: "Το γράψιμο είναι τρόπος ζωής". Με άλλα λόγια, όποιος έκανε δική του αυτή την όμορφη και απαιτητική κλίση δεν γράφει για να ζει αλλά ζει για να γράφει.

[...]Νομίζω ότι όποιος εισέρχεται στη λογοτεχνία σαν σε θρησκεία, διατεθειμένος να αφιερώσει σ' αυτή την κλίση το χρόνο, τις δυνάμεις, τις προσπάθειές του, είναι πραγματικά σε θέση να γίνει συγγραφέας και να γράψει ένα έργο που θα τον υπερβεί. Αυτό το μυστηριώδες πράγμα που ονομάζουμε ταλέντο, η μεγαλοφυΐα, δεν γεννιέται - τουλάχιστον όχι στους μυθιστοριογράφους, παρότι μερικές φορές εμφανίζεται στους ποιητές ή στους μουσικούς - με τρόπο πρώιμο και αιφνίδιο (τα κλασικά παραδείγματα είναι βέβαια ο Ρεμπώ και ο Μότσαρτ), αλλά διαμέσου μιας μακράς ακολουθίας ετών πειθαρχίας και επιμονής. Δεν υπάρχουν πρώιμοι μυθιστοριογράφοι. Όλοι οι μεγάλοι, οι θαυμαστοί μυθιστοριογράφοι ήταν στην αρχή μαθητευόμενοι γραφιάδες των οποίων το ταλέντο κυοφορήθηκε με βάση τη σταθερότητα και την πεποίθηση.

[...]Αν αυτό το θέμα, της εκκόλαψης της λογοτεχνικής μεγαλοφυΐας, σε ενδιαφέρει, σου συνιστώ την ογκώδη αλληλογραφία του Φλομπέρ, κυρίως τις επιστολές που έγραψε στην ερωμένη του Λουίζ Κολέ μεταξύ 1850 και 1854, χρόνια κατά τα οποία έγραψε τη Μαντάμ Μποβαρύ, το πρώτο του αριστούργημα.

[...] Ένα άλλο βιβλίο που θα έπαιρνα το θάρρος να σου συστήσω σχετικά με το θέμα αυτής της επιστολής είναι ενός πολύ διαφορετικού συγγραφέα, το Junkie του Αμερικανού Γουίλιαμ Μπάροουζ. Ο Μπάροουζ δεν μ' ενδιαφέρει καθόλου ως μυθιστοριογράφος: οι πειραματικές ψυχεδελικές του ιστορίες μ' έκαναν πάντα να πλήττω υπερβολικά, τόσο που νομίζω ότι δεν κατάφερα να τελειώσω ποτέ ούτε μία. Αλλά το πρώτο βιβλίο που έγραψε, το Junkie, βασισμένο σε πραγματικά γεγονότα και αυτοβιογραφικό, στο οποίο αφηγείται πώς έγινε τοξικομανής και πώς ο εθισμός του στα ναρκωτικά - μια ελεύθερη επιλογή που ήρθε να προστεθεί σε μια αναμφίβολα προϋπάρχουσα ροπή - τον έκανε έναν ευτυχισμένο σκλάβο, έναν εθελούσιο υπηρέτη της έξης του, είναι μια σύντομη περιγραφή αυτού που εγώ πιστεύω ότι είναι η λογοτεχνική κλίση, της απόλυτης αλληλοεξάρτησης μεταξύ του συγγραφέα και της δουλειάς του και του τρόπου με τον οποίο η τελευταία τρέφεται από τον πρώτο, για ό,τι είναι, κάνει ή παύει να κάνει.

Όμως, φίλε μου, αυτή η επιστολή είναι πιο μακροσκελής απ' όσο αρμόζει σ' ένα είδος - την επιστολογραφία - του οποίου η κύρια αρετή θα πρέπει να είναι ακριβώς η συντομία, έτσι, λοιπόν, σε χαιρετώ.


Από το βιβλίο του Mario Vargas Llosa Επιστολές σ' ένα νέο συγγραφέα
Εκδόσεις Καστανιώτη, 2001
μτφ: Μαργαρίτα Μπονάτσου

(εικόνα: tribunalatina.com)

Link:
- ο Mario Vargas Llosa, στo ταξιδεύοντας

Αγαπημένε μου Ανδρέα,

Στο τελευταίο σου γράμμα έλεγες: «Αυτός είμαι εγώ, πόνεσα, ήμουν εκεί. Με ζωτικά ψέματα κρατιώνται οι αδύναμοι στη ζωή, γίνονται τραγικοί μέσα από τις αυταπάτες τους.

Οι καλύτεροί μου φίλοι στη ζωή ήταν πόρνες, κακούργοι, μόρτες, ναύτες, ομοφυλόφιλοι, πρόσωπα μιας πραγματικότητας που δεν καθορίζεται. Με στοίχειωσε από τότε η συναναστροφή μαζί τους. Είχα την ψευδαίσθηση πως επικοινωνούσα με κάποιον δικό μου. Παρ' όλα αυτά, ήμουν το ίδιο μόνος, το ίδιο εκτεθειμένος σ' έναν εχθρό που μόνιμα με απειλούσε. Άλλωστε, τη ζωή μας δεν την αποτελούν εκείνες οι ευτυχισμένες ή δυστυχισμένες στιγμές, αλλά το σύνολο που δεν διαλύεται.

Μια μαριονέττα ήμουνα, που κρατούσαν τις κλωστές ισχυρές δυνάμεις και τους χρησίμευα στο να με προσδιορίζουν και να με φωτογραφίζουν. Εγώ αισθανόμουν τη ζωή, δεν την ζωγράφιζα. Ήταν σύντομη, έντονη, και τραγικά παθητική, προσωπική. Είμαι θύμα και δήμιος του εαυτού μου. Η ζωή μου ήταν σαν το έργο μου' κλειστή και σιωπηλή. Τα πρόσωπα που διαβιούσαν στα ποιήματα μου παγιδεύτηκαν σε μια πλημύρα του Θανάτου, με ένα πανικό που πολλαπλασιαζότανε.

Έχω τη θλίψη του τελεσίδικα χαμένου. Προσπάθησα να ζήσω αλλά το μόνο που κατάφερα, ήταν να περάσω δίπλα από τη ζωή».

Σάββατο των ψυχών. Εξουθένωση και ειρήνη. Ελάτε όλοι οι δικοί μου, κρατήστε για κόλυβα τα πάθη σας, σπάστε το ρόδι, τριγυρίστε με, με δάκρυ, κατανόηση, σιωπή. Ψάχτε τα σημάδια μου - και σήμερα πλήρωσα το φόρο μου, τόσο αίμα, τόσο σπέρμα, τόση αγωνία, τόσοι δρόμοι, τόσα κορμιά, τόσα φιλιά. Εξαγνίσθηκα, συχωρέθηκα, άλλο δεν έχω να δώσω, μου τα πήραν όλα. Είμαι έτοιμος να μεταλάβω.

Αγαπημένε μου 'Ανδρέα,

αισθάνομαι την Αύρα της απουσίας σου... Σκεπάζω μέ λουλούδια το χώμα σου.

Βαλεντίνη Λουρμπά

Αγαπητέ κουμπάρε,

Ήταν διπλή χαρά για μας η παρουσία σας — μια επειδή είστε τώρα νονός της Μαρίας και μια για όσα είπατε για τους πολιτικούς και τους ποιητές. Δεν τα καταφέρνω στα λόγια τόσο καλά όσο εσείς και η οικογένεια σας, αλλά ο άντρας μου θέλει να γίνει ο γιος μας βουλευτής σαν τον πατέρα και τον παππού σας, αλλά δεν θα τα καταφέρει, επειδή δεν διαβάζει τα μαθήματα του. Το μόνο που κάνει είναι να διαβάζει άσxετα πράγματα κι έτσι θέλω να του βρείτε μια δουλειά στην Αθήνα όταν μπει στα δεκαοκτώ, για να έxει ένα μισθό. Στο πρόσωπο του γιου μου θα έχετε έναν αφοσιωμένο δημόσιο υπάλληλο, που θα σας βοηθήσει στις σημαντικές μελλοντικές ασχολίες σας.

Πριν από έξι μήνες ο άντρας μου μαxαίρωσε κατά λάθος τον εξάδελφο του σ' ένα πανηγύρι και τον άφησε κουτσό. Ο εξάδελφος δέχθηκε τότε να πάρει ένα χωράφι από τον άντρα μου κι έδωσαν μάλιστα και τα χέρια. Πριν από ένα μήνα ο εξάδελφος έκανε μήνυση στον άντρα μου. Αν ο πατέρας σας μιλήσει στο δικαστή, πριν αρχίσει η δίκη, τότε ίσως η υπόθεση να τακτοποιηθεί χωρίς να ανακατευτούν οι οικογένειες. Έχετε ακούσει ποτέ για τις κρητικές βεντέτες; Εξαιτίας τους χάνονται κάθε χρόνο πολλοί άντρες. Τι θα γίνει αν καταδικαστεί ο άντρας μου; Έμεινε που έμεινε κουτσός ο εξάδελφος, γιατί να μπει και ο άντρας μου στη φυλακή;

Κυρία Παναγάκη, η κουμπάρα σας.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟΝ: Είμαι παντρεμένη και άρα μου το απαγορεύει ο Θεός να μιλήσω εναντίον του άντρα μου. Στ' όνομα Του, σας παρακαλώ λοιπόν να μη θεωρήσετε το γράμμα αυτό σαν κατηγορία σε βάρος του αλλά σαν ικεσία μιας μητέρας.


Από το βιβλίο του Νίκου Παπανδρέου Δέκα μύθοι και μια ιστορία
εκδ. Καστανιώτη, 1995

Ραβάσι της Βριζίδ προς τον Λέανδρον:

Άπονε Λέανδρε,

Δεν ημπορώ πλέον να ζήσω. Έχασα την ησυχίαν μου. Τα δάκρυά μου δεν έπαυσαν από την ευτυχέστατην εκείνην ώραν της κρυφής ανταμώσεώς μας. Στιγμήν δεν ευρίσκω να σε ειπώ τα τι τραβώ. μα άραγε και να ήμουν αρκετά ευτυχής διά να σε τα ξεστομίσω κατά μόνας, με έδιδες ακρόασιν, άσπλαγχνε; ήθελες με συμπονέσει; εσφούγγιζες τα πύρινα δάκρυά μου; με επαρηγορούσες; με αξίωνες την αγάπην σου;... Αχ, η κακορίζικη, τι χρειάζονται... συμπεράσματα; δεν βλέπω το πράγμα οφθαλμοφανώς; η μεγάλη σουαδιαφορία δεν με πληροφορεί την κρυότητα της καρδιάς σου; αυτή η προσοχή του να μην με συναπαντήσης την αθλίαν μονάχην, δεν είναι ένα φανερώτατον σημείον του μίσους οπού θρέφεις διά λόγου μου; Σκληροκάρδιε Λέανδρε, τίγρης αν ήσουν, έπρεπε να λυπηθής μίαν δυστυχισμένην, οπού φλογίζεται από τον έρωτά σου. Τα σπλάγχνα σου πέτρινα είναι; δεν ενθυμάσαι καν εκείνην την υπόσχεσιν οπού με έδωσες ότι με αγαπάς; ότι θέλεις με αγαπήσει, ότι να έχω υπομονήν, και θέλεις κάμει την ευτυχίαν μου; Αχάριστε, έτσι ανταποκρίνεσαι εις την τρυφερωτάτην αγάπην μου; Αχ... δέξου με καν διά θυσίαν σου, και ύστερον απέλπισέ με. ας γένω ολοκαύτωμά σου και ας πεθάνω την ίδιαν στιγμήν. Λέαδρε, φως μου, ας μην υποφέρη η ευγενική καρδιά σου να θανατωθώ, προτού σε ανταμώσω. Ένα γγίξιμον του χεριού σου, ένας παρηγορητικός λόγος σου, μία παραμικρά συμπόνεσίς σου, είναι ικανή να με δώση την ζωήν, να με αναστήση, να με χαροποιήση, να με ευχαριστήση. Αυθέντη μου Λέανδρε, το να σε βλέπω κάθε στιγμήν και να μην ημπορώ να σε συντύχω, στοχάσου τι κόλασις, τι βασανισμός είναι διά μίαν κακορίζικην οπού νιώθει λάβραν εις το πονεμένον στήθος της. Τόσος καιρός είναι οπού η άσβεστη φλόγα της χρυσής αγάπης σου με κατακαίει, τα σπλάγχνα μου θερίζονται εις κάθε μου αναπνοήν, όταν σε ενθυμούμαι η καημένη. Λυπήσου με καν και καταδέξου μίαν και μόνην φοράν να ανταμωθούμεν, να σε ειπώ κάτι μυστικά, οπού δεν ημπορώ να τα γράψω, και ύστερον, αν δεν με αγαπάς, με βίαν αμόρι δεν γίνεται. Την Κυριακήν πουρνό πουρνό, οπού πηγαίνουν όλοι στην εκκλησίαν, καμώνομαι πως είμαι άρρωστη, κάθομαι εις το σπίτι και αφεύκτως σε προσμένω. Ψυχή μου Λέανδρε, ας είναι διά την ζωήν σου, να μη χαλάσης το χατίρι μου, και μένω ολάκερη εις τους ορισμούς σας

η γνωστή



Ραβάσι του Λεάνδρου προς την Βριζίδ:

Αδελφή,

Ανέγνωσα το παραπονετικόν ραβάσι σου και απόρησα βλέποντας να με ονομάζης σκληρόν, άσπλαγχνον και αχάριστον εις την αγάπην σου. Εγώ ο δυστυχής δεν σε έδωσα την παραμικρήν αιτίαν, διά να συλλάβης έρωτα περί εμού. Δεδόσθω ότι συνέλαβες, χωρίς να το θέλης, και δεν ημπόρεσες να το κρύψης, με τοεξεμυστηρεύθης. Εγώ τι σε είπα; Με κάθε ειλικρίνειαν ψυχής ωμολόγησα ότι αμόρι να μεταχειρισθώ ικανός δεν είμαι, διά τα αίτια οπού σε επαρίθμησα, πολλώ μάλλον να υπανδρευθώ. Ευχαριστήθηκες εις μίαν απλήν αγάπην. σε υποσχέθηκα να φέρωμαι ωσάν αδελφός σου. Τούτο αν δεν σε εξαρκή, τι ημπορώ να βοηθήσω ο πτωχός περισσότερον;... Το γράμμα σου με έκαμε να χύσω δάκρυα, η απελπισία σου με σκοτώνει. Δεν με φθάνουν τα κρίματά μου, μόνον να έμβω και εις το αίμα σου; Σε παρακαλώ, να ζουν τα μάτια σου, αφήσου από έναν κακορίζικον, οπού δεν ημπορεί να εκπληρώση τα θελήματά σου. Στοχάσου πως είναι μάταια όλα τα κινήματά σου, πως φθείρεις την ζωήν σου με αυτήν την αθεμελίωτην ελπίδα σου. Αν ήμουν κανένας πονηρός άνθρωπος, ήθελα σε απατήσει, ήθελα κακομεταχειρισθή την εξουσίαν οπού με δίδεις. Πλην η καθαρά μου συνείδησις με εμποδίζει από το να φερθώ ωσάν ένας άτιμος. Δεν υποφέρει η καρδιά μου να γένης ολοκαύτωμά μου. Αν μονάχη σου αμελής και χρέος και τιμήν και συστολήν και τα καθήκοντά σου, ο φίλος σου, ο Λέανδρός σου, οπού τον ονομάζεις αχάριστον, κρίνει αναγκαίον να σε βοηθήση εις μίαν τοιαύτην περίστασιν. Το να ανταμωθώμεν κατά μόνας είναι επικίνδυνον και εις τους δύο μας. Λοιπόν, ησύχασε, κερά μου, αφήσου από αυτήν την ιδέαν οπού σε βασανίζει και ευχαριστήσου εις την αδελφικήν αγάπην, την οποίαν θέλεις εύρει εις εμένα μέχρι τάφου, και μένω

ο γνωστός σου


Από το βιβλίο Ρήγας Φεραίος: Σχολείον των ντελικάτων εραστών - εκδ. Εστία, 1994

(εικόνα: brown.edu)