γράμμα σε χαρτί

Έλαβα την εγκύκλιό σας για την έκδοση της ανθολογίας σας και σας ευχαριστώ. Η ανθολογία αυτή ήταν κάτι που όλοι το θέλαμε -μετά την ύποπτη ματαίωση της ανθολογίας Αργυρίου- αλλά κανείς δεν έλεγε να βάλει το κεφάλι στο ντουρβά. Εύχομαι να βρείτε το κουράγιο να την ολοκληρώσετε και να τη δείτε πραγματοποιημένη.

Εσωκλείω τη δήλωση συμμετοχής και άρχισα ήδη να καταρτίζω μια επιλογή εργογραφίας-βιβλιογραφίας για τα γραφτά μου, που ελπίζω να την έχω έτοιμη σε τρεις μήνες, οπότε και θα σας τη στείλω μαζί με τις υπόλοιπες πληροφορίες που ζητάτε.

Με την ευκαιρία, επιτρέψτε μου να σας σημειώσω κάποιες σκέψεις που μου δημιουργήθηκαν από την ανάγνωση της εγκυκλίου σας. Είναι γνωστό σε όλους ότι μέσα στην εικοσαετία '50-'70 εμφανίστηκαν δύο σειρές ποιητών, που η καθεμιά καλύπτει και μια δεκαετία Οι ποιητές της πρώτης δεκαετίας (π.χ. Χριστιανόπουλος) αποτελούν μια διαφορετική περίπτωση από τους ποιητές της αμέσως προηγούμενης δεκαετίας (π.χ. Αναγνωστάκης). Οι ποιητές της δεύτερης δεκαετίας (π.χ. Ευαγγέλου) αποτελούν -στην καλύτερη περίπτωση- μια σύνθεση των δύο προηγουμένων. Με τον συμφυρμό των δύο δεκαετιών υπό τον τίτλο «δεύτερη μεταπολεμική γενιά», είναι φανερό ότι επιδιώκεται να υποβιβαστεί η πρώτη δεκαετία υπέρ της δεύτερης. Αυτό φαίνεται από το ότι θεωρείτε τα περιοδικά της «γενιάς» του '60 ως άτυχα (π.χ. τις Σημειώσεις) ενώ αποσιωπείτε τα περιοδικά της «γενιάς» του '50 που υπήρξαν πιο δυναμικά.

Σας τα σημειώνω αυτά απλώς ως σκέψεις. Άλλωστε ένας φιλοξενούμενος πρέπει να ανταποκρίνεται στο ρόλο του και να ξεχνάει κάθε απαίτηση. Σκέφτομαι μόνο πως, ενώ κατηγορείτε τους άλλους (π.χ. τον Vitti) για αδικία, ίσως με τη σειρά σας αδικήσετε και σεις.

Φίλτατε Επαχτίτη!

Είδα τον κ. Βρυάκο ο οποίος μου είπε πως τα σονέτα που σου 'στειλα ενομίσετε πως είναι για δημοσίεψη. Σε παρακαλώ να φροντίσης να μείνουν χειρόγραφα όπως είναι γιατί δεν έχω σκοπό για την ώρα να ξανατυπώσω έργο μου. Αν ετυπώθηκαν να ξετυπωθούν. Ήθελα μοναχά να σου στείλω ένα ενθυμηματάκι από τους Κορφούς και μην έχοντας παρά λίγα αμπέλια και κάτι ελιές ακίνητες εσκέφτηκα να στου στείλω λίγες ρίμες τώρα που 'ναι και φθηνές.

Χωρίς χωρατά σε εξορκίζω να φροντίσης να μη τυπωθούν διότι αλλιώς θα λυπηθώ πολύ.

Ο φίλος
Λ. Μαβίλης

Χαιρετίσματα εις τους Κυρίους Μαλλιαρούς.


Από τη Νέα Εστία τχ. 191
1 Δεκεμβρίου 1934
(αρχείο ΕΚΕΒΙ)

Φίλε Καβάφη,

Σε στέλνω ένα άρθρο δικό μου, που ίσως δεν σε αρέσει, αλλά σε θυμήθηκα τόσες φορές αφότου έφυγες από την Αττική που ήθελα να σε γράψω δυο λέξεις. Λυπήθηκα πολύ που δεν μπόρεσα να σε ιδώ προτού φύγης, μα με ήταν αδύνατο. Ελπίζω να με έχης πάντα φιλική ενθύμησι, όπως κ' εγώ για σένα. Αν δημοσιεύσεις τίποτε, παρακαλώ πολύ να με στείλεις κανέν αντίτυπο. Δεν ξέρω σε τι διάθεσι βρίσκεσαι, και αν ο Κωνσταντίνος Δέλτας θυμάται ακόμη την κοινή επιθυμία μας όλων, να βγαίνη στην Αλεξάνδρεια το περιοδικό που θα λέγεται «Τα τέσσερα τεύχη» - αλλά σας πληροφορώ και τους δυο πως σε λίγες μέρες έρχεται εδώ ο Βλαστός (Έρμονας) και θα μιλήσουμε βέβαια για το ζήτημα τούτο. Δεν σ' έγραψα και ότι ο ίδιος ο Β. με είχε μηνύσει πως θέλει και αυτός να συντέλεση αν και, καθώς λέγει, καιρό δεν έχει για να γράφη μακρειά άρθρα.

Και του Δέλτα και σένα, σας στέλνω τα πιο φιλικά μου χαιρετίσματα.

Ι. Δραγούμης
Δεδεαγάτς, 6 Νοεμβρίου 1905


Από τo περιοδικό Χάρτης, τχ. 5/6,
Απρίλιος 1983

πρωτότυπη φωτογραφία: ascsa.edu.gr

(η απάντηση του Κ.Π. Καβάφη, προσεχώς)

26 Ιούλη 1956

Αγαπητέ Αλέξη,

Το γράμμα σου το πήρα με μικρή καθυστέρηση γιατί έλειπα στα χτήματα! Σιγά-σιγά μπαίνω στο νόημα της δουλιάς και ασκώ για την ώρα ακόμα μόνον τυπικά τα "ντιρέκτορσκι" καθήκοντά μου. Το ποίημα του Σμυρνώφ πολύ εν τάξει και έτσι στην μετάφραση πολύ πιο κατανοητό για μένα.

Η πρότασή σου για τις "Αβγές" πολύ εφπρόσδεχτη και υπερεφχάριστη, γιατί απτην άποψη των ελληνικών νέων εδώ έχουμε πλήρη ξεραΐλα, αν εξαιρέσεις μια εκπομπή του Λονδίνου που πιάνω κάθε πρωί. Δεν θα μπορέσεις να μάθεις και να μου στείλεις τις εκπομπές της Αθήνας καθώς και του Λονδίνου και Βαρσοβίας, στα ελληνικά (κύμα και ώρα); Ξεχωρίζω τη Βαρσοβία γιατί έχει το Δογάνη και δίνει αρκετά φρέσκα νέα απ' την Ελλάδα. Τις "Αβγές" φυσικά θα σου τις επιστρέψω.

Φωτογραφίες απαφτές που ζητάς δεν έχω ακόμα. Έχω τραβήξει μερικές στην περιοχή, μα το φιλμ ακόμα δεν τελείωσε κι η εμφάνιση κι εχτύπωση παρουσιάζει ακόμα λίγες δυσκολίες "λόγω προσκομάτων εις την οικιακήν εγκατάστασιν". Ώστε θα περιμένεις. Και ο καιρός σε μας είναι όλο βροχές όλο αυτό το διάστημα.

Ο Σηφάκος είναι καλά. Τον τάραξα στην ξεροφαγία. Τώρα, σε λίγες μέρες, θα τον ταχτοποιήσω σε παιδικό σταθμό.

Λίγα σπυριά ελληνική γη βάλε στο φάκελο της απάντησής σου. Χαιρετίσματα σ' όλους τους δικούς σου.

Γεια χαρά
Νίκος


Από το βιβλίο του Αλέξη Πάρνη Γεια χαρά - Νίκος,
Η αλληλογραφία μου με το Νίκο Ζαχαριάδη
εκδ. Καστανιώτη, 2011

H ανάρτηση είναι υπόδειξη και δουλειά του Χρήστου.


Ακόμα:
- ο Νίκος Ζαχαριάδης προς α) το ΚΚΣΕ και β) το ΚΚΕ
- o Αλέξης Πάρνης στα αυτοβιογραφικά, και στην "Κίχλη"

Link:
- «Δεν θεμελιώσαμε την εξουσία απ΄ τα κάτω και κοιμόμασταν» Συνταρακτικές εξομολογήσεις από τη Σιβηρία του άλλοτε ηγέτη του ΚΚΕ στις άγνωστες ως τώρα επιστολές του στον συγγραφέα Αλέξη Πάρνη, στo Βήμα, από τον Λάμπρο Σταυρόπουλο (17/12/2010)

Αθήνα 19 Αυγούστου, πρωί [1971]

Αγαπητοί μου Δανιήλ και Τερέζα, σκεφτόμουν να σας έγραφα ένα μεγά­λο γράμμα τις πρώτες μέρες που η Μαρία κι εγώ γυρίσαμε από τα Παρί­σια, όμως με πήρε ο στραβός κατήφορος, οι αποφάσεις πήγαιναν περί­πατο από μέρα σε μέρα, τελικά αρχίζω σήμερα και ένας Θεός ξέρει αν θα τελειώσω αυθημερόν. Ήδη διακόπτω λόγω αφίξεως ασθενούς.

Συνεχίζω μετά 15 λεπτά. Σας έλεγα λοιπόν: η Μαρία κάθε μέρα σχεδόν κάνει το μάθημά της της οδηγήσεως, αποφάσισε για καλά να γίνει σοφερίνα, εγώ βραδυκίνητος και πολυάσχολος θ' αρχίσω σήμερα τελικά, μο­λονότι σηκώθηκα και κακόκεφος και η μέση πιασμένη δεν μ' αφήνει να ησυχάσω. Όλη μου η κούραση ξεσπάει συνήθως σ' αυτή τη μέση. Εκείνο βασικότερα που με απασχολεί και μου τρώει το χρόνο είναι η απόφαση να τελειώνω με τις διορθώσεις των ποιημάτων μου και να βάλω εμπρός για το τύπωμα. Είναι δύο βιβλία που ετοιμάζω διαφορετικού περιεχομένου μονάχα που μ' έχει πιάσει όπως συνήθως το ψειριδικό πνεύμα και παλεύω με τις λέξεις προσπαθώντας να πετύχω την ποιότητα και τον ρυθμό που θέλω. Κάθε διόρθωση φέρνει την άλλη διόρθωση, αρχίζω ύστερα τα σβησίματα και τα ξαναγραψίματα και το πράγμα δεν έχει τέλος. Όλα αυτά μέσα σ' ένα πλήθος υποχρεώσεων.

Πέραν αυτών υπάρχει και η κατάσταση του γέρο-Σεφέρη, ο οποίος έφτασε στο νυν και αεί αρκετές φορές. Προχτές το απόγευμα εγχειρίστηκε για δεύτερη φορά -ήταν το βράδυ που σας τηλεφωνήσαμε. Χρειάστηκε πολλές μεταγγίσεις αίματος γιατί είχε πάθει απ' το πρωί μεγάλη αιμορραγία. Τρέξαμε και φροντίσαμε όλοι. Η κατάσταση ήταν απελπιστική. Τελικά ο γέρος τη γλύτωσε, μέχρι χθες το βράδυ ήταν καλύτερα. Ωστόσο τίποτα δεν είναι σίγουρο θετικό, δεν αποκλείεται να παρουσιάσει πάλι επιπλοκές. Ο Λουμιώτης είναι στις δόξες του φυσικά. Πηγαινοέρχεται προσφέροντας συνεχώς υπηρεσίες συχνά χρήσιμες, συχνά άχρηστες, είναι ωστόσο συγκινητικός. Τα τηλεφωνήματα πάνε κι' έρχονται ανάμεσα σε διαφόρους φίλους κι' η προσφορά αίματος από πολλούς ανθρώπους μαζί ήτανε μία ωραία εκδήλωση συμπαράστασης σ' αυτόν τον συνεχή κίνδυνο. Όπως, μέσες άκρες σού είπε από το τηλέφωνο ο Λουμιώτης, η κυρία Μαρώ πήρε το τηλεγράφημά σας. Έχει στο μεταξύ λάβει ένα πλήθος απ' όλον τον κόσμο. Όμως αυτή ξημεροβραδιάζεται στον «Ευαγγελισμό» και με την συνεχή αγωνία που έχει δεν μπόρεσε να ευχαριστήσει κανέναν. Αυτό θα γίνει αργότερα, όταν τα πράγματα, πρώτα ο Θεός, πάνε καλά για τον ποιητή. Στην Αθήνα και σ' όλη την Ελλάδα κάνει φοβερή ζέστη, ο Πύργος κατά πληροφορίες από Παυλόπουλο, κυριολεκτικά ήταν ανυπόφορος. Ωστόσο για μας η θάλασσα παραμένει μία χίμαιρα. Η Μαρία έφυγε προχτές Σαββατοκύριακο για το Αίγιο -είχε τη γιορτή της- και κάπως ευχαριστήθηκε ήλιο και μπάνιο -συνεχώς παραπονιέται, με το δίκιο της, πως δεν χόρτασε, δεν ψήθηκε αρκετά φέτος, τι να πω εγώ που έμεινα άψητος σαν γαλλικό μπιφτέκι; Αλλά βλέπεις τα νιάτα κι' η θάλασσα έχουν ιδιαίτερες σχέσεις, που εμείς λίγο-λίγο τις ξεχνάμε.

Σήμερα η μέρα είναι φοβερή, ο αέρας ασταμάτητος από τη νύχτα ξερίζωσε δέντρα, έσπασε τζάμια και πόρτες, το σπίτι είναι γεμάτο χώματα, όσο να κλείσει κανείς. Το πράγμα είναι εκνευριστικό. Τώρα φεύγω για επισκέψεις έξω. Θα συνεχίσω αργότερα. Ιδού λοιπόν ξανά: περιμένοντας να 'ρθει ο καθηγητής μου της οδηγητικής αυτοκινητιστικής τέχνης -συνεχίζω, ελπίζω να μην με βρεις φλύαρο. Προχτές το βράδυ ήμαστε με τον Σαββίδη. Η Μαρία σύμφωνα με την υπόσχεσή της του κόλλησε για το γνωστό θέμα. Η απάντηση ήταν απογοητευτική. Η χορηγία Ford δίνεται μόνο σε Έλληνες που βρίσκονται μέσα στην Ελλάδα. Οι Έλληνες του εξωτερικού αποκλείονται χωρίς συζήτηση. Όχι μόνο δεν δίνουν σε Έλληνες του εξωτερικού αλλά ούτε για υποτροφία για να πάνε στο εξωτερικό.

Έτσι το θέμα παραμένει για ευθετότερους αλλά απροσδιόριστους καιρούς αν υπάρξουν τέτοιοι. Λυπηθήκαμε για τον αποκλεισμό αυτόν, πολύ περισσότερο που ο Σαββίδης έβλεπε ευνοϊκά την δουλειά σου και νομίζω θάκανε το παν για να πάρεις τη χορηγία αν ήσουν εδώ. Μάλιστα, πριν η Μαρία του ειπεί για ποιον ενδιαφερόταν, κατάλαβε πώς ήσουν εσύ. Ας είναι. Δεν κερδίσαμε βέβαια, αλλά δε χάσαμε και τίποτα γι' αυτήν την κρούση που έγινε.

Πλέον των άλλων εγώ έχω μπερδευτεί αρκετά με την καινούργια έκδοση των «κειμένων» που προγραμματίζεται για τέλη Σεπτεμβρίου ή αρχές Οκτωβρίου. Ελπίζω να 'ναι ένας καλός τόμος, έχει καταβληθεί μεγάλη προσπάθεια.

Αγαπητέ Δανιήλ και αγαπητή Τερέζα
Μια απ' τις πιο καλές αναμνήσεις μου απ' το Παρίσι, είναι φύσεως γαστριμαργικής: οι φακές κι οι μελιτζάνες, παρά το μπόλικο λάδι που καταναλώνεται στην κατασκευή -ελπίζω μια άλλη φορά να τα καταφέρω καλύτερα, ωστόσο οι ελληνικές-οι αργίτικες μελιτζάνες είναι νομίζω πιο νόστιμες, το ίδιο και τα κρεμμύδια. Τα γαλλικά κρεμμύδια -ελπίζω να μην διαμαρτυρηθεί η Τερέζα- είχαν κάτι από πράσσο, δεν ξέρω. μπορεί να κάνω λάθος, άλλη έντονη ανάμνηση είναι όχι τόσο το Carillon όσο το σπίτι των νεκρών της πανούκλας, δίπλα στο Saing-Maclou στη Rouen. Φυσικά δεν ξεχνάμε και το χωριό της κυρίας Μποβαρύ, η Μαρία κάθισε και ξαναδιάβασε το μυθιστόρημα, ενώ εγώ ξεφύλλιζα με πάθος τα γαλλικά μου βιβλία και περιοδικά. Άλλη όμορφη ανάμνηση είναι η βόλτα στο marché de puces, τα ατελείωτα μαγαζιά και τα ψώνια. Εμένα μου έμεινε ανεκπλήρωτη επιθυμία εκείνη η όμορφη πέτρα που είδαμε στα Printemps, ίδια με την άλλη στο μαγαζί του Boulevard Saint-Michel. Εστοίχιζε 300 γαλλικά φράγκα που δεν μπορούσα να διαθέσω για ένα κέφι -αλλά ήτανε μονάχα κέφι; Ωστόσο προγραμματίζω την αγορά της μιαν άλλη φορά, όταν υπουργού των οικονομικών επιτρέποντος και ΙΚΑ ταυτόχρονα, μπορέσουμε να ξαναταξιδέψουμε στα Παρίσια.

Το βράδυ στο σπίτι σας με τους Βασιλικούς και τον Μαυρομάτη ήταν πάλι έξοχο. Ο Μαυρομάτης μού άρεσε σαν τύπος -τον Βασιλικό - καλά - τον ήξερα- λοιπόν να δώσεις πολλούς χαιρετισμούς στον Μαυρομάτη με την πρώτη ευκαιρία. Κι ας μη με παρεξηγεί για τη φλυαρία της πρώτης συναντήσεως, ήταν τόσα πολλά που είχα να εξηγήσω και να πληροφορήσω.

Διέκοψα μία ώρα για το μάθημα οδηγήσεως. Τώρα είμαι πάλι μπροστά στο γραφείο μου και θυμάμαι την ...Λωράνς. Ίσως γιατί παραπάνω έκανα λόγο περί φλυαρίας. Τι κάνει αυτή η ψυχή; Πού βρίσκεται τώρα; Πολύ θα ήθελα να την είχαμε ιδεί στο Παρίσι, πολύ με βοήθησε να ελευθερωθώ από το κόμπλεξ της γαλλιστί ομιλίας μου, που με πιάνει συχνά και μου γίνεται αληθινός γλωσσοδέτης.

Καιρός να τελειώσω. Ακόμα μια φορά αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω την Τερέζα και εσένα για την όμορφη και εγκάρδια φιλοξενία σας. Ήταν το ωραιότερο που αποκομίσαμε η Μαρία κι εγώ απ' αυτό το ταξίδι και δεν θα το ξεχάσουμε. Συγχωρήστε μας αν κάποτε σας κουράσαμε μπλεγμένοι κάθε τόσο στα πόδια σας, με το πήγαινε-έλα, τα προβλήματα μας τις σκοτούρες μας. Η Μαρία λυπάται που δεν ανέβηκε στον Πύργο του Άιφελ και δεν έκανε κρουαζιέρα στα λασπόνερα του Σηκουάνα. Εγώ θυμάμαι έντονα τα πολλά έργα του G. Rouanet στο «Musée de l'homme.

Φιλιά και στους δυο σας
Τάκης


Από τον Μανδραγόρα, τχ. 45
Δεκέμβριος 2011

η πρωτότυπη φωτογραφία είναι από τον ιστότοπο του Ιδρύματος "Τάκης Σινόπουλος" (elpenor.gr)

Κατά το τέλος Ιουνίου 1969 πήρα από την Ελλάδα το παρακάτω γράμμα, χωρίς υπογραφή:

«Θέλω να ελπίζω ότι ένα άλλο γράμμα μου με πολλές πυκνογραμμένες σελίδες, που έστειλα μέσω Γενεύης σήμερα, θα φθάσει τελικά στα χέρια σας. Δεν ετόλμησα να το εμπιστευτώ στο ταχυδρομείο. Ένας φίλος που έφευγε για την Ελβετία δέχτηκε να το πάρει. Ξηλώσαμε μαζί τον πάτο της βαλίτσας του, απλώσαμε τα χαρτιά με συμμετρία για να μην εξέχει τίποτε και τον ξαναράψαμε με προσοχή. Στο αεροδρόμιο, από μακρυά, παρακολουθούσα τον έλεγχο του τελωνείου. Όταν η βαλίτσα πέρασε — χωρίς να την ανοίξουν — άφησα να βγει βαθειά η κρατημένη μου ανάσα. Και από την εξέδρα του αεροδρομίου, την εξέδρα με τα δακρυσμένα μάτια, είδα σε λίγο το ατσαλένιο πουλί να ξεκολλάει από την ελληνική γη και μουγκρίζοντας ν' αφήνει τον αέρα της σκλαβιάς. Εγώ γύριζα πίσω στη μοίρα μου. Αλλά το γράμμα τώρα θα περνάει τα σύνορα και θα πετάει μακρυά από το κλουβί του φόβου, σε χώρες ελεύθερες.

Δεν έχει καμμιά λογοτεχνική αξίωση το φτωχό μου γράμμα. Λέει όμως την αλήθεια και μόνο την αλήθεια. Και απευθύνεται στις ζεστές καρδιές όλου του κόσμου με την πονεμένη κραυγή: Κάνετε ό,τι μπορείτε σεις οι ελεύθεροι για μας τους σκλάβους. Κάντε κάτι...».

Το γράμμα με τις πολλές πυκνογραμμένες σελίδες ήρθε από τη Γενεύη λίγες ημέρες αργότερα. Και διαβάζοντάς το ανατρίχιαζα σε κάθε σελίδα, σε κάθε γραμμή. Οι λιτές φράσεις, οι απλές σκέψεις, έκαιγαν σαν πυρωμένο σίδερο. Αισθάνομαι το ιερό χρέος να το παραθέσω ακέραιο — χωρίς καμμιά αφαίρεση ή προσθήκη — σ' αυτό το βιβλίο. Οι μόνες διορθώσεις που έκρινα ότι έπρεπε να κάνω — και έκανα — είναι ένα ονοματεπώνυμο και μια διεύθυνση. Μη έχοντας το δικαίωμα να εκθέσω σε κίνδυνο μια ξένη ζωή άλλαξα το όνομα (και μια διεύθυνση κατοικίας) του προσώπου που έγραψε το γράμμα. Τίποτ' άλλο.


Από το βιβλίο του Γιάννη Κάτρη
"Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα"
Εκδόσεις: Παπαζήση, 1974

Ακόμα:
- επιστολές από το ίδιο βιβλίο

(εικόνα: freewebs.com)

Φίλε μου,
Θέλω να σου αναθέσω μια αποστολή που ίσως σου φανεί περίεργη. Στο πρώτο λιβάδι του Au, που βρίσκεται μπροστά ακριβώς απ' το σπίτι στο οποίο κατοικούσε την προηγούμενη χρονιά, και παλιότερα, η μητέρα μου, υπάρχει ένα δέντρο, που μοιάζει με μικρό κυπαρίσσι ή τούγια, του οποίου τα κλαδιά και οι βελόνες έχουν μια εξαίσια γεύση αρωματική και στυφή. Ξέρεις ότι γνωρίζω όλα τα φυτά του κάμπου και του δάσους και έχω δοκιμάσει κάθε είδος πράσινυ, αλλά κανένα δε μου άρεσε τόσο όσο τα κλαδιά αυτού του δέντρου. Σε παρακαλώ να το βρεις, δεν νομίζω ότι θα δυσκολευτείς, είναι μπροστά από ένα μικρό θάμνο στο λιβάδι για το οποίο σου μίλησα. Να το γευθείς και, εάν θέλεις, βάλε λίγο μέσα στο γράμμα, αλλά ένα μπορείς, στείλε μου ένα μικρό πακέτο. Γι' αυτή τη χάρη θα σου είμαι υπόχρεος επί δέκα χρόνια μετά τη Δευτέρα Παρουσία.
... ... ...

Δικός σου, Σίγκμουντ Φρόυντ

23 Σεπτεμβρίου 1880

Είμαι τελείως ανίκανος να καταλάβω τη ζωή που ζουν οι άνθρωποι της Μόσχας — κι αυτοί οι ίδιοι δεν την καταλαβαίνουν. Από το άλλο μέρος, καταλαβαίνω πράγματι και αγαπώ τη ζωή των χωρικών, των περιπλανώμενων, και πολλών άλλων του ιδίου είδους• αυτές είναι οι τάξεις στις οποίες συνεχίζω να αφιερώνω την προσοχή μου και, πιστεύω, όχι χωρίς επιτυχία.

Πριν από λίγο καιρό ήμουν κακόκεφος και χρησιμοποίησα την αναγκαστική μου σχόλη στο διάβασμα του [βιβλίου του Ντοστογιέφσκι] Το Σπίτι των Πεθαμένων. Αν και το είχα ξαναδιαβάσει, βρήκα ότι είχα ξεχάσει το περισσότερο απ' αυτό. Δεν γνωρίζω κανένα καλύτερο βιβλίο σε ολόκληρη τη σύγχρονη λογοτεχνία, μηδέ του Πούσκιν εξαιρουμένου. Δεν είναι το ύφος, αλλά η άποψη που είναι τόσο θαυμάσια ειλικρινής, φυσική και χριστιανική. Ένα πραγματικά ηθοπλαστικό βιβλίο! Το διάβασμα του μου έδωσε περισσότερη ευχαρίστηση από όση είχα νιώσει για μακρό χρονικό διάστημα. Όταν δεις τον Ντοστογιέφσκι, δος του την αγάπη μου.

* * *

(Αρχές του 1881 )

Το μόνο που θέλω είναι να μπορούσα να πω όλα όσα αισθάνομαι για τον Ντοστογιέφσκι. Με την έκφραση των συναισθημάτων σου έχεις μερικώς επίσης εκφράσει καί τα δικά μου. Ποτέ δεν τον είδα, ούτε είχα καμία άμεση επικοινωνία μ' αυτόν, αλλά τώρα που είναι πεθαμένος συνειδητοποιώ ότι ήταν πιο αγαπητός, πιο κοντινός και πιο αναγκαίος για μένα από οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο. Ποτέ δεν σκέφτηκα να τον ανταγωνιστώ —ποτέ! Καθετί που έκανε ήταν τόσο καλό, τόσο γνήσιο, που έτερψε την καρδιά μου. Είμαι ικανός να ζηλέψω έναν άνθρωπο για τη διάνοιά του ή για το καλλιτεχνικό του ταλέντο, αλλά οι πράξεις που βγαίνουν από την καρδιά μόνο ευχαρίστηση μπορούν να μου δώσουν: Πάντοτε λογάριαζα τον Ντοστογιέφσκι μεταξύ των φίλων μου και ήλπιζα μια μέρα να τα καταφέρω να τον γνωρίσω, αλλά δεν ήταν γραφτό να συμβεί. Όταν διάβασα τα απροσδόκητα νέα του θανάτου του, ένιωσα σαν κάποιο στήριγμα να τραβήχτηκε από μένα. Τα είχα εντελώς χαμένα, και συνειδητοποίησα καθαρά για πρώτη φορά πόσο πολύ τον αγαπούσα. Ακόμα δεν έχω πάψει να θρηνώ τον χαμό του. Μόνο λίγο πρίν το θάνατό του διάβασα για πρώτη φορά, με βαθιά συγκίνηση, το μυθιστόρημα του Ταπεινωμένοι και Καταφρονεμένοι.

26 Μαίου 1926

Γεια σου, Μπαρίς! Είναι έξι η ώρα το πρωί, φυσά ασταμάτητα. Μόλις τώρα έτρεχα στη μικρή αλέα προς το πηγάδι (δυο διαφορετικές χαρές: άδειος ο κουβάς, γεμάτος ο κουβάς) και προϋπαντούσα σύγκορμη τον αέρα, χαιρετούσα εσένα. Στο κατώφλι (με γεμάτο πια τον κουβά) η επόμενη παρένθεση: όλοι κοιμόντουσαν ακόμη, κοντοστάθηκα, σήκωσα το κεφάλι μου για να σε προϋπαντήσω. Ετσι ζω μαζί σου, πρωί και βράδυ, σηκώνομαι μέσα σου, πλαγιάζω μέσα σου.

Δεν ξέρεις όμως ότι έχω γράφει κάποιους στίχους για σένα, στο αποκορύφωμα του Βουνού... Ημιτελείς, μια έκκληση σ' εσένα μέσα μου, σ'εμένα μέσα μου.

Ένα απόσπασμα:

Στη σκοποβολή — σκέτος Σκύθης,
στο χορό για τον Χριστό — ένα μαστίγιο.
Θάλασσα! Τολμώ σαν ουρανός μέσα σου να μπω.
Σε κάθε στίχο,
σα να 'ναι σφύριγμα κρυφό,
σταματώ.
Αφουγκράζομαι.
Σε κάθε αράδα — στάσου!
Σε κάθε τελεία κι ένας θησαυρός.
Μάτι! Σαν φως προς τη μεριά σου απλώνομαι,
διαλύομαι. Από τη θλίψη
σαν κιθάρα
νιώθω να κουρδίζομαι ξανά,
να μεταμορφώνομαι γι άλλη μια φορά...

Τι άλλο να σου γράφω, Μπαρίς; Η σελίδα τελειώνει, η μέρα άρχισε. Μόλις τώρα γύρισα από την αγορά. Σήμερα στο χωριό έχουν γιορτή' οι πρώτες σαρδέλες! Σαρδέλες όχι σε κιβώτια, αλλά πιασμένες σε δίχτυα.

Ξέρεις, Μπαρίς, αρχίζω να νιώθω μια έλξη για τη θάλασσα κι αυτό εξαιτίας μιας κακόβουλης περιέργειας' θέλω να πειστώ για τη δική μου αστάθεια.

Φιλώ το κεφάλι σου' μου φαίνεται ότι είναι τόσο μεγάλο εξαιτίας αυτών που έχει μέσα του' είναι σαν να φιλώ ένα ολόκληρο βουνό, ένα από τα Ουράλια...

Πρόσεξες ότι σου χαρίζω το είναι μου σε κομμάτια;

Marina Ivanovna Tsvetaeva
Μετάφραση: Σταυρούλα Αργυροπούλου


Από το βιβλίο Παστερνάκ, Τσβετάγιεβα, Ρίλκε - η αλληλογραφία των τριών
εκδ. Μεταίχμιο, 2005

(πρωτ. φωτογραφία: poesie.net)

[Νίκαια, Ιούνιος 1929]
Σάββατο

Τελικά, ίσως είναι καλύτερα που δεν έλαβες εκείνο το γράμμα. Ήταν πολύ θλιβερό μ' όλα όσα μπορεί να σημαίνει αυτή η λέξη.

Όμως απόψε, που έχω την εντύπωση ότι ζω, είμαι χαρούμενος, πολύ χαρούμενος, Γκαλά μου, ΜΟΝΑΔΙΚΗ, που δεν σ' έκανα να πονέσεις. Και ανασαίνω ελεύθερα. Μόνο όταν είμαι πολύ δυστυχισμένος, και τη νύχτα της Τετάρτης ήμουν στ' αλήθεια πολύ δυστυχισμένος, δεν θα ήθελα να σε ξαναδώ πια.

Όταν όμως, σαν σήμερα, έχω τρία ραντεβού, μεγάλη επιτυχία, καινούργια βιβλία, όταν η ζωή ξαναρχίζει, τότε δεν θέλω να φανώ άδικος μαζί σου και η σκέψη σου, η ύπαρξή σου παίρνουν μέσα μου τη θέση αυτής της ζωής και ονειρεύομαι πως είμαι περισσότερο μαζί σου παρά με τον ΚΟΣΜΟ. Το ποίημα δεν σου το στέλνω γιατί θα υποβίβαζε το γράμμα μου στα μάτια σου, αυτό το μακρύ ποίημα θα σου εξηγούσε πόσο δυστυχισμένος ήμουνα.

Και ήταν όλα εναντίον μου. Δεν θέλω να σου πω τίποτα γιατί τώρα πέρασε πια, το ξεπέρασα τελείως, είχα όμως τρομοκρατηθεί από τρομερά πράγματα, χειρότερα από το θάνατο. Ο έρωτας δεν υπήρχε πια.

Και αυτό έμοιαζε με τιμωρία. Είναι μια φρικτή χριστιανική αντίληψη, αποθαρρυντική, τελείως ανυπόφορη. Και μου είχες γράψει λιγάκι αδέξια (το μυαλό μου είχε θολώσει πια).

Καλή μου, όλα τελείωσαν. Σ' αγαπώ, σ' αγαπώ, είσαι αληθινή και όμορφη. Ο ΕΡΩΤΑΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΩ ΑΠ' ΟΛΑ. ΜΕ ΤΗ ΓΚΑΛΑ ΜΟΥ, ολοδική μου σ' έναν κόσμο ολοδικό μου.

Πες στον Γκαγιάρ ότι μου είναι συμπαθής. έλαβες το γράμμα με τα κλειδιά;

Paul Eluard
Aπόδοση: Χρήστος Σαλταπήδας


από Το Δέντρο, τχ. 52
Απρίλιος 1990

(πρωτότυπη εικόνα: geocities.ws)

Λούρδη, 2 Αυγούστου 1940

Αγαπητέ Τέντυ

Με μεγάλη χαρά, για πολλούς λόγους, έλαβα το γράμμα σου της 15ης Ιουλίου-Μίλησα με την Felizitas για την πλήρη αβεβαιότητα στην οποία βρίσκομαι όσον αφορά τα γραπτά μου. (Έχω σχετικά λιγότερους λόγους να φοβάμαι για την τύχη του χειρόγραφου των Στοών απ' ότι για τα άλλα) όπως ξέρεις, όμως, τα πράγματα δεν κάνουν την προσωπική μου κατάσταση καλύτερη από αυτή των γραπτών μου. Τα μέτρα που με συνέτριψαν τον περασμένο Σεπτέμβριο μπορούν να επαναληφθούν από μέρα σε μέρα, αλλά αυτή τη φορά με τελείως διαφορετική πρόγνωση. Τους τελευταίους μήνες, έχω δει αρκετούς όχι απλώς να απομακρύνονται από την αστική τους ζωή όσο να καταδύονται με το κεφάλι κάπου μακριά της από τη μία μέρα στην άλλη...

Η πλήρης αβεβαιότητα για την επόμενη μέρα, για το τι θα φέρει η επόμενη ώρα, κυριαρχεί πάνω μου εδώ και εβδομάδες. Είμαι καταδικασμένος να διαβάζω κάθε εφημερίδα(τώρα βγαίνουν σε μία μόνο σελίδα) σαν γραπτή κλήση σε προσαγωγή, να διακρίνω σε κάθε ραδιοφωνική εκπομπή τον αγγελιοφόρο του κακού. η προσπάθεια μου να φτάσω στη Μασσαλία για να υπερασπιστώ την περίπτωση μου στο προξενείο πήγε χαμένη. Καιρό τώρα δεν έχει δοθεί άδεια παραμονής σε κανένα ξένο υπήκοο. Συνεπώς συνεχίζω να εξαρτώμαι από οτιδήποτε κάνετε εσείς στο εξωτερικό...

Μαθαίνω για τις διαπραγματεύσεις σου περί Χαβάνας και Σαν Ντομίνγκο. είμαι πεπεισμένος ότι κάνεις ότι είναι δυνατόν - όπως λέει η Felizitas «πέρα απ' τις ανθρώπινες δυνατότητες». Φοβούμαι πως έχουμε λιγότερο χρόνο από ότι νομίζουμε... Ελπίζω μέχρι στιγμής να σου έχω δώσει την εντύπωση ότι διατηρώ την ψυχραιμία μου ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές. Μη νομίζεις ότι έχει αλλάξει τίποτε. Αλλά δεν μπορώ να κλείσω τα μάτια μπροστά στην επικίνδυνη φύση των πραγμάτων. Πιστεύω ότι όλοι όσοι κατάφεραν να διαχωρίσουν τη θέση τους κάποια μέρα θα λογοδοτήσουν.

Μέσω Γενεύης - από όπου μάλλον θα κατευθυνθούν κι αυτά τα λόγια - θα λάβεις το βιογραφικό μου... Μου προξενεί ανακούφιση το γεγονός ότι παραμένεις «προσεγγίσιμος» στη Νέα Υόρκη και σε επιφυλακή, με την κυριολεκτική της σημασία...

Λίζα μου, άρχομαι της παρούσης μου έχων εις το πλευρόν μου τον Ανδρέα μας, όστις περιφέρεται εντός του γραφείου, κάνει όλα άνω κάτω και φωνάζει μέχρις εβδόμου ουρανού παπά, μαμά, παπά. Το βέβαιον είναι, ότι καταλήγει πάντοτε εις το παπά. Είναι πολύ καλά, δόξα τω αγίω Θεώ. Ακόμη όμως δεν του ανεβλάστησαν όλοι οι μεγάλοι οδόντες και να σου είπω την αλήθειαν, ήθελα επιθυμήσει να τελειώση με αυτό το βάσανο πριν ή έλθη το καλοκαίρι. Είναι ένα χαϊδόπαιδο, καλό, καλό, εύμορφο όσο παίρνει και γλυκό όπως είναι η μυστική εκείνη φυσική ουσία, ήτις κρύπτεται εις τον μυχόν των ανθέων και την οποίαν με τόσην επιτηδειότητα ηξεύρει να απαρροφά η μέλισσα.

Είδα και έπαθα να τον μάθω να με φιλή. Τέλος πάντων με το καλό με το κακό το κατόρθωσα και δεν ηξεύρω να υπάρχη μεγαλυτέρα ηθική ευχαρίστησις εκείνης την οποίαν αισθάνομαι εσωτερικώς να πλημμυρίζη τα σπλάχνα μου, όταν με τα δύο του χεράκια μού περιτυλίσκη τον λαιμόν και συγχρόνως προσκολλά επί του στόματός μου τα μυρόβλητα και δροσερά χείλη του. Τα μάτια έγιναν τώρα μαύρα. Επειδή δε διατηρούνται ξανθά τα φρύδια, τα βλέφαρα, η κόμη, και επειδή αι παρειαί του είναι πάντοτε ροδοκόκκιναι σαν το βασιλοκέρασον, η αντίθεσις των χρωμάτων τα καθιστά ζωηρότερα, γλυκύτερα, ευφραδέστερα, μαγικώτερα. Πολλές φορές, όταν τον κρατώ ανάσκελα εις την αγκαλιά μου διά να τον αποκοιμήσω, μένω ωσάν μεθυσμένος από την επιρροήν των βλεμμάτων, του νηπίου εκείνου. Ανεβοκατεβαίνουν τα βλέφαρα και ανάμεσα από τα ματόκλαδά του περνούν αι αχτίδες του φωτός και μου διαπερούν την καρδίαν, καθώς αι αχτίδες του ηλίου, όστις πάει να δύση και πέμπει την λάμψιν του κλεφτά, κλεφτά διά μέσου των χρυσών νεφελών, αι οποίαι τον περιτριγυρίζουν.


Από την Βασική Βιβλιοθήκη, τόμος 16ος
Κεφ. Από την αλληλογραφία του - Ένα γράμμα στη γυναίκα του
Εκδόσεις: Αετός, 1954

εικόνα: Λευκαδίτικα Νέα (από εξώφυλλο της Εστίας)

Αγαπητέ λοχαγέ Ντρέιφους,

Να μου επιτρέψετε, αν και σας είμαι άγνωστος να σας στείλω τους χαιρετισμούς μου για την επιστροφή σας στη Γαλλία. Ξέροντας το τρομερό λάθος του οποίου πέσατε θύμα, εκτελώ απλά το καθήκον μου, ως άνθρωπος και ως Γάλλος, εκφράζοντας τη συμπάθειά μου για τα βάσανά σας και το μεγάλο μου θαυμασμό για την ακλόνητη συνέπεια με την οποία τα έχετε υποστεί.

Ξέρω ότι σας στήριζε η συνείδηση της αθωότητάς σας και η ελπίδα ότι μια μέρα θα αναγνωριστεί. Η ελπίδα αυτή δε θα ματαιωθεί.

Ανατόλ Φρανς

***

Αγαπητέ κύριε,

Το ν' αγωνίζεται κανείς για σας είναι σαν ν' αγωνίζεται για τη Γαλλία. Συνεπώς όλοι οι καλοί άνθρωποι που υπερασπίστηκαν την υπόθεσή σας, πήραν προκαταβολικά την πολύτιμη αμοιβή που δίνει η συναίσθηση της εκτέλεσης του καθήκοντος. Εύχομαι να συμπληρώσουμε το έργο που αρχίσαμε και να ελευθερώσουμε τη δυστυχισμένη χώρα μας από τρελούς που την καταπονούν και την οδηγούν στην καταστροφή.

Σ' αυτό το δράμα σεις προσωπικά πληρώσατε σκληρό τίμημα. Ελπίζω μ' όλη μου την καρδιά ότι η ζωή θα σας δώσει την ανταμοιβή που αξίζετε. Είσθε νέος ακόμα. Εργασθείτε για τα μεγάλα ιδανικά, που ό,τι κι αν λένε οι ανόητοι, είναι το καλύτερο μέρος της Γαλλίας μας.

Με μεγάλη εγκαρδιότητα,
Κλεμανσώ


Από τον πρόλογο του μεταφραστή Γιάννη Κωνσταντίνου στο
βιβλίο Εμίλ Ζολά, Κατηγορώ
εκδ. Γκοβόστη, 1990


H ανάρτηση είναι μία ακόμα υπόδειξη, και δουλειά, του Χρήστου.

Θα ήθελα τόσο πολύ να ήσουν εδώ τώρα. Είναι τέσσερεις και μισή το απόγευμα. Η Μίνα θα με φωνάξει σε λίγο για τσάι. Μετά θα πάμε μια βόλτα στο λαμπρό ήλιο και στο δροσερό αεράκι που φυσάει και θα δούμε το ηλιοβασίλεμα απ' την πλευρά του βουνού, τα νησάκια και τις σπηλιές του λιμανιού του Πόρου να γίνονται χιλιάδες καθρέφτες. Ή μπορεί να πάμε κάτω, εκεί που σταματούν τα βαπόρια και να δούμε την όμορφη βάρκα μας, που τώρα βρέχεται στο νερό, κι από τις δυο μεριές βλοσυρή. Πρότεινα να την ονομάσουμε Ιανό. Σε μια μέρα, ή κάτι τέτοιο, θα τραβήξω τα κουπιά και θα υψώσω τα πανιά.

Ευχαριστώ για τ' αχνάρια των ποδιών σου. Μας έχουν πει για ένα γέρο βοσκό στην απέναντι παραλία, που πρέπει να είναι ακριβώς ο άνθρωπος που θέλουμε για τα τσαρούχια.

Έλα αυτό το καλοκαίρι ή το φθινόπωρο.

Αγάπη


Από το βιβλίο του Γιάννη Σουλιώτη ο Πόρος είναι...
Εκδόσεις: Κέδρος 2006

- η φωτογραφία του Κίμωνα Φράιερ είναι από τον ιστότοπο του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη

Aκόμα:
ο Τζέημς Μέριλλ
- στο ταξιδεύοντας και
- στην Κίχλη

Μη στοχαστείτε πως Σας ξέχασα καθόλου όλο τούτο τον καιρό. Στις μέρες που περνάμε, η σκέψη πως υπάρχουν άτομα της ηθικής Σας και της ψυχικής συνέπειας και αγνότητας, από την ώρα που κυττάζω λίγο γύρα μου, είναι κεφάλαιο ανεχτίμητο γι' αυτή την ίδια μου ισορρόπηση μέσα στη σύγχρονην Ελληνική πραγματικότητα.

Δεν Σας εφώναξα στο μεταξύ κοντά μου, γιατί ακόμα δεν κατώρθωσα εντελώς στην επαφή μου με τους λίγους φίλους που Σας είπα, να ξεκοσκινίσω και να ξεχωρίσω τέλεια από τ' άχυρο του αδιόρθωτου νεοελληνικού ατομικισμού, τον πραγματικό «κόκκον σίτου», που δεν γνιάζεται αν πεθάνει και θαφτεί, αν είνε ν' αποδόσει!

Με κατέχει αληθινή οδύνη όταν διαπιστώνω πόσο λίγοι είνε σε θέση μεταξύ μας να εξαρτήσουν τη ζωή τους από την Ιδέα και να προσανατολιστούνε μ' ανδρισμό στις καθαρές επιταγές της, αντί να μπερδεύονται, απ' τα πρώτα βήματά τους στις κλωστές του αγιάτρευτου μικροκομματισμού! Αλλά τι μ' αυτό; Η Ελλάδα υπάρχει στην ψυχή του θείου λαού της και στους λίγους — έστω ελαχίστους — που σκέπτονται, αγαπούνε και πονούν. Και το παγκόσμιο λιχνιστήρι του Διονύσου θα βοηθήσει μια ώρα τέλος να πλησιάσει οργανικά την ιερή φυχη του λαού μας με τη θεμελιώδη αγάπη και τον πόνο των ελάχιστων! Αξίζει μόνο και για τούτη την επίσημη βαθειά μας προσδοκία να υποφέρουμε στο μεταξύ προετοιμάζοντας μερόνυχτα με την υπακοή στις πιο πηγαίες μας εσωτερικές επιταγές, τη Δημιουργία!

Φεύγω για λίγες μέρες τώρα στη Φανερωμένη ν' αναβαφτιστώ στον αέρα και στη θάλασσα και στη βαθειά συγκέντρωση. Σε λίγες μέρες θα γυρίσω κι' απ' τις πρώτες σκέψεις μου θέ νάνε να Σας δω,

Καλήν αντάμωση λοιπόν,
δικός Σας
Άγγελος Σικελιανός

Αγαπημένε Ποιητή
Τάκη Βαρβιτσιώτη,

Σ' ευχαριστώ για το μεγάλο δώρο. Η ποίησή σου λεπταισθησία, ευγένεια, καθάριος λυρισμός, απόσταγμα ποίησης' κι ο βαθύς, μυστικός, ανθρώπινος πόνος, με αυστηρό σέβας κρατημένος στα όρια της σιωπής. Και κείνες οι άξαφνες τεθλασμένες αστραπές στην αιθρία του λόγου σου:

λάμψη και άρωμα
των σκοτεινών πραγμάτων.

Και πάλι σ' ευχαριστώ και
Σε φιλώ
Με όλη μου την αγάπη

Γιάννης Ρίτσος

Απαντώ στο γράμμα σου, στο οποίο ήδη απάντησα, για να σου εκθέσω τους λόγους που φεύγω από το Παρίσι, οι οποίοι δεν είναι μόνο προσωπικοί αλλά έχουν και κάποιο ευρύτερο ενδιαφέρον.

Εδώ στο Παρίσι κατάλαβα, όπως σου 'γραφα, τις δυνατότητές μου. Εξηγούμαι: Είμαι τύπος ζωγραφικός και καθαρά χρωματικός, η φυσική μου ανησυχία με έκανε να περιπλανηθώ σε κόσμους διαφορετικούς' αυτό δεν ξέρω αν με έβλαψε ή με ωφέλησε γενικώς, αλλά είναι γεγονός ότι δεν με άλλαξε και μένω πάντοτε ο άνθρωπος που έχει τάση να ζωγραφίζει την φύση. Ανήκω στις ιδιοσυγκρασίες τις όμοιες με τον Ματίς, ακόμα τον Ντεραίν (αν αφαιρέσεις το χρώμα), τον Σεζάν κ.τ.λ. Μη με παρεξηγήσεις μ' αυτές τις τολμηρές συγκρίσεις, μιλούμε για ιδιοσυγκρασίες, όχι για αξίες. Το χαρακτηριστικό αυτών των ιδιοσυγκρασιών είναι ο υλισμός και έλλειψις ονειροπολήσεως και ζωηρής φαντασίας. Είναι τύποι αισθησιακοί έχοντας το χάρισμα της πνευματικότητος και με τις δύο σημασίες της λέξεως, δηλαδή διανοούμενοι και αισθησιακοί. Θέλουν να εξηγήσουν λογικά το φαινόμενο, αντίθετα με τον Ντα Βίντσι ο οποίος ήθελε να θέσει τη λογική υπό τάς διαταγάς του ενστίκτου. Οι τέτοιοι τύποι σχεδόν δεν βλέπουν όνειρα ή σπανίως, δεν έχουν πλούσιο υποσυνείδητο (όπως ο Ντα Βίντσι) και τείνουν μάλλον προς την μέθην που πραγματοποιείται στο ξύπνιο παρά στην ανασύνθεση της ζωής όπως γίνεται στο όνειρο διατηρώντας τη ματιέρα της πραγματικότητας. Το ολίγον υποσυνείδητο που έχω (το μεγαλύτερο μέρος υποσυνειδήτου έχει γίνει αισθητική και μουσική σε μένα) δεν διαφέρει διόλου από το υποσυνείδητο των άλλων ανθρώπων, άρα φυσικό είναι να καταλαβαίνω τον σουρεαλισμό και τον Νταλί (τον τύπο του τελείου Γότθου). Τα όνειρά μου είναι ανύπαρκτα ώστε να με σαστίσουν και να εγκαταλείφω κάθε αισθητική προϋπόθεση. Η αγάπη της μουσικής, του ρυθμού και της αισθησιακής απολαύσεως είναι η φυσιολογική αμοιβή που μου υποδεικνύει η ίδια η φύσις προς εξόφλησιν τόσων ημερομισθίων συνειδητής αγωνίας και προσπαθείας, την οποία καθόλου δεν διασκέδασαν όνειρα, έστω και τρομερά.

[....] Αν γυρίζω στην Ελλάδα, αυτό το κάνω πρώτον γιατί μια ενστικτώδης ανάγκη με σπρώχνει εκεί που μπορώ να πραγματοποιήσω πιο καλά τα ιδεώδη μου. Μιμητική φύσις, επηρεάζομαι πάντοτε από το περιβάλλον μου και το αισθητικό περιβάλλον (σπίτια, τοπία, χρώματα). Είναι απείρως πιο φίνα στην Αθήνα, ή τουλάχιστον πιο βοηθητικά για μένα. Κάνω πολλή εγκεφαλική εργασία όταν ζωγραφίζω, όταν βλέπω τα αντικείμενα θέλω να αναπαύομαι και να τα περιπτύσσομαι ανεπιφυλάκτως. Εδώ χρειάζεται μια αντίδρασις που με απασχολεί. Ένας άλλος λόγος που γυρίζω είναι η δυσκολία της ζωής εδώ, τα πάντα είναι ένα πρόβλημα. Τώρα που εργάζομαι θέλω μια σχετική άνεση, που μου λείπει εντελώς. Ο περιηγητής προβάλλει τις δυσκολίες, όχι όμως και ο εργαζόμενος. Φυσικά όλα αυτά θα παραβλέποντο καίτοι είναι αρκετά βασικά, αν είχα γνωρίσει εδώ κόσμο που να με ανυψώνει πνευματικώς. Αυτό όμως δεν συνέβη. Τι να πω με τον Λωράνς ή με τους μαθητάς της ακαδημίας του Ετέρ (η σχολή χαρακτικής). Όταν οι άνθρωποι στην Ευρώπη σκέπτονται σαν και σένα και σαν και μένα, ονομάζονται προσωπικότητες και γράφουν βιβλία. Τέλος αυτοί οι άνθρωποι είναι καχύποπτοι, και δικαίως, και δεν ξανοίγονται εύκολα σ' έναν άγνωστο έλληνα. Για το Παρίσι, και δικαίως, κάθε έλλην είναι ένας τυχοδιώκτης. Εχτές ακόμα μου 'λεγε ένας συγγραφέας γνωστός: «Πώς δεν σας γνώρισα στο Ατελιέ όπου γνώρισα τον κύριο Τόμπρο, τον Γουναρόπουλο;». Τον γνώρισα εντελώς κατά τύχην, είναι αυτός που έχει γράψει τα λίγα λόγια για τον Klee στο «Τρίτο Μάτι»: Roger Vitrac. Εύθυμος τύπος ροδαλού γάλλου, ολίγον χοντρού. Συντελεί σ' αυτό και ο υπερήφανος χαρακτήρ που δεν εκλιπαρεί σχέσεις. Ενόσω εγώ δεν είμαι εντάξει με τον εαυτό μου, μου φαίνεται μάταιο να παριστάνω τον σπουδαίο στους άλλους, καίτοι μπορώ να μιμούμαι και τον σπουδαίο. Το Παρίσι δεν είναι για τους εσωτερικούς ανθρώπους ούτε για τους βαθείς, αλλά είναι το προτιμότερο ίσως. Στη Γερμανία οι άνθρωποι φαντάζομαι πως είναι πιο σοβαροί και πιο προσεκτικοί, αλλά και βαρβαρότεροι. Στο Παρίσι θα υποφέρεις όταν έρθεις χωρίς καταπληκτικό έργο και κυρίως χωρίς τεραστία διαφήμιση. Οι άνθρωποι είναι πολύ λεπτοί, πολύ κοινωνικοί, πολύ μετρημένοι, ακόμα περιποιητικοί, αγαθοί, εύθυμοι, αλλά δεν τους ενδιαφέρει η έξομολόγησις ούτε των άλλων ούτε του εαυτού τους. Η εξομολόγησις είναι στοιχείο ρωσικό, ελληνικό και γερμανικό. Τέλος, επειδή δεν με συνέδεσαν ούτε συμπάθειες ούτε συμφέροντα με το Παρίσι, αλλά απλώς τα μουσεία και οι εκθέσεις, αυτομάτως θέλω να φύγω, μόλις έφθασα στο σημείο που θέλω να θέσω σε εφαρμογή τα διδάγματά τους. Ασφαλώς θα μπορούσα να συνδεθώ με ανθρώπους σοβαρούς, αλλά τότε θα έπρεπε να κάνω υπόθεσή μου το να γνωρίσω τους ανθρώπους. Όπως ξέρεις όμως στο Παρίσι ήρθα για να τοποθετήσω κάπως τα προβλήματά μου. Ο στενός φίλος σε βοηθεί στα ζητήματά σου, αλλά οι γνωριμίες είναι κάτι που το συντηρείς εσύ με πνευματικά έξοδα δικά σου. Δεν μου περισσεύουν δυνάμεις για τέτοια έξοδα. Τελειώνω λοιπόν τις αιτίες της αναχωρήσεώς μου. Πιστεύω να μη με απασχολήσει πολύ το στρατιωτικό και να μπορέσω να εργαστώ σε δυο μήνες αποσπασμένος σε γραφεία. Πιθανόν να αναχωρήσω τέλος Σεπτεμβρίου.
... ...

Τώρα ο Κάλχας σου μέσα στο πλαίσιό του, ίδιο μ’ εκείνο που είχα κάνει κάποτε για ένα σχέδιο του Θεόφιλου, αψηλός, αρχαϊκός και στερεός, με κοιτάζει κάπου-κάπου και μου θυμίζει πως υπάρχει ακόμα άνθρωπος στον κόσμο. Να είσαι καλά’ μας έδωσες μεγάλη χαρά στην γυναίκα μου και σ’ εμένα. Στο μικρό διάστημα που έμεινα στην Κύπρο, άρχισαν πολλά πράγματα και νομίζω θα με κυνηγούν αδυσώπητα ως που να πάρουν μορφή. Παραξενεύομαι όταν το συλλογίζομαι. Η Κύπρος πλάτυνε το αίσθημα που είχα για την Ελλάδα. Κάποτε λέω πως μπορεί να με πήρε για ψυχοπαίδι της. Θα ‘πρεπε να κουβεντιάσουμε με ησυχία για όλα αυτά: το καλοκαίρι, αν μας αξιώσει ο θεός να ξανάρθουμε, ή νωρίτερα αν μπορέσετε να το σκάσετε για λίγες μέρες από το Παγκύπριο και να ‘ρθείτε ως εμάς. Το δωμάτιό σας, σας περιμένει.

Την περασμένη Κυριακή μού ήρθαν ακόμα δύο κολόκες. Τώρα έχω πέντε πλουμισμένες και δύο πισσωμένες. Και θέλω να γράψω ένα βιβλίο ποιημάτων που θα λέγεται Κολόκες, στο πείσμα των πρωτευουσιάνων. Ο μπελάς είναι ότι δεν απομένει και για μένα πολύς καιρός – να, και τώρα πρέπει να φύγω. Αλλά ο θεός είναι μεγάλος.

Πολλά χαιρετίσματα στην Κυρία Διαμαντή.

Γεια χαρά,
Γιώργος Σεφέρης

Σας στέλνω αυτό το γράμμα για να διευκρινίσω όσα σας είπα πριν από λίγες μέρες - και σας τα είπα άσχημα, γιατί ήμουν εκτός εαυτού μ' αυτή την ιλαροτραγωδία του βεστιαρίου στο θέατρο Hébertot. Σήμερα σας γράφω με ψυχραιμία.

Εδώ και τρεις εβδομάδες που παρακολούθησα την παράσταση αφεθήκατε να παρασυρθείτε από τη φυσική κλίση της ιδιοσυγκρασίας σας σε κατεύθυνση αντίθετη όσων είχαμε συμφωνήσει στις πρόβες, που ήταν: να αποδοθεί με δύναμη και σκληρότητα μόνον ό,τι είναι απολύτως αναγκαίο για να συντηρείται άγρυπνη (ή να ξυπνάει) η προσοχή του κοινού, και όλα τα άλλα να δοθούν είτε με α π λ ό τ η τ α, είτε με β ά θ ο ς, είτε με π ό ν ο. Η συνεχής σκληρότητα που έχει τώρα η ερμηνεία σας αυτοαναιρείται και, επιπλέον, κουράζει. Θυμόσαστε τι μου είχατε πει; «Στις ερμηνείες μας το παρακάνουμε πάντα με υπερτονισμούς».

Εκτός αυτού, καταλήγετε να κάνετε τον ήρωά μου αποκρουστικό, κι αυτό δεν το θέλησα. Αυστηρός, σκληρός, λυπημένος, σίγουρα' όχι όμως αυτός ο δράκος, όχι αυτό το φρικτό γερόντιο το μεμψίμοιρο και δύστροπο, που συνεχώς κ ρ α υ γ ά ζ ε ι. Όσο, όταν βρίσκομαι μόνος στο γραφείο μου, εξεγείρομαι εναντίον εκείνων που μου λένε πως έπλασα ένα τέρας, άλλο τόσο, βγαίνοντας τώρα από το θέατρο, είμαι πρόθυμος να τους δώσω δίκιο. Αλλά εγώ ποτέ δεν θέλησα να κάνω τον ήρωά μου αντιπαθή, ούτε όμως και συμπαθή. Θέλησα να εμπνέει σεβασμό. Όπως τον βλέπω στη σκηνή, δεν εμπνέει πια σεβασμό, εμπνέει φρίκη, ακόμη και κάποια περιφρόνηση: «Στο κάτω-κάτω, ας μας αφήσει ήσυχους με τις συνεχείς του σκηνές!» Ήμουν μ α ζ ί του, τώρα εξεγείρομαι ε ν α ν τ ί ο ν του. Και είμαι αναγκασμένος να συμφωνήσω με πολλούς θεατές που μου γράφουν: «Δεν είναι έτσι ο Χριστιανισμός». Και τους καταλαβαίνω που βγαίνουν από το θέατρο ανάτριχοι. Η διολίσθηση έγινε αδιόρατα, χωρίς να την καταλάβει κανείς. Σας ζητώ να ξαναβρείτε το κλίμα της λ ι τ ό τ η τ α ς και του σ υ γ κ ρ α τ η μ έ ν ο υ π ό ν ο υ.

Σας τα λέω όλα αυτά με αμεσότητα, αγαπητέ μου Ρολλάν, και είναι απόδειξη της πολύ μεγάλης εκτίμησής μου για σας, για τον άνθρωπο και τον καλλιτέχνη. Ίσως προς στιγμήν δυσανασχετήσετε λίγο, αλλά σας ζητώ να σκεφθείτε. Θυμόσαστε με πόσον ε ν θ ο υ σ ι α σ μ ό ήρθα στο καμαρίνι σας πριν από τρεις εβδομάδες και σας είπα πως είσαστε τέλειος. Με την ίδια αυθορμησία σας λέω τώρα: προσοχή! Δεν χρειάζεται, βέβαια, να μπείτε στον κόπο να μου απαντήσετε.

Όπως και να 'ναι (σας το είπαν όλοι, ακόμη και όσοι σας σχολίαζαν), σ' αυτόν το ρόλο επιτύχατε την ωραιότερη δημιουργία της καριέρας σας. Μόνο που πρέπει να επανέλθετε στην ερμηνεία όχι ακριβώς της πρεμιέρας, αλλά των ημερών που την ακολούθησαν.

Πιστέψτε με, κτλ.

Montherlant

Υ.Γ.
Και, σας παρακαλώ, βρέστε άλλο τρόπο να προφέρετε το «Συχώρεσέ με, Μαριάνα, συχώρεσέ με!». Πρέπει να εκφράζει ολοκληρωτική αμηχανία. Και προχθές ήταν να να την κατσαδιάζατε.

Henry de Montherlant
Μετάφραση: Δημ. Σ. Αθανασόπουλος


Από την Νέα Εστία τχ.1674-1657/ Νοέ.1997

(φωτογραφία: babelio.com)

Η τύχη στην οποία ήταν αρεστό να με κρατήσει εικοσιτρία χρόνια μακριά από την πατρίδα μου με ευνοεί υπέρμετρα, εάν σεις εξοχότατε κύριε Γερουσιαστά που βρίσκεσθε σήμερα στην Κέρκυρα αγαπητός και τιμώμενος από όλους μού δίνετε την ελπίδα να επιστρέψω. Δεν έχω το προνόμιο να είμαι γνωστός' όμως, σεις από φυσική κλίση προσφέρετε τον εαυτό σας επ' αγαθώ των συμπολιτών σας, και εφόσον εγώ συμπεριλαμβάνομαι σε αυτούς, δεν θα είναι ασφαλώς τυχαίο το ότι θα επικαλεσθώ την ευεργεσία σας. Έχοντας καλλιεργήσει τα γράμματα θα μπορούσα τώρα που ανοίγουν τα δημόσια σχολεία στα νησιά να προσφέρω τις λιγοστές γνώσεις που έχω συλλέξει. Γράφω (έχοντας ίσως υπερβολικές προσδοκίες) σχετικά με αυτή την ίδια την πρόταση απευθυνόμενος στα επιφανή πρόσωπα που προΐστανται της Γερουσίας και της Εκπαιδεύσεως' ποιος θα μπορέσει, ωστόσο, να κάμει ώστε να γίνει δεκτή η πρόταση μου, ή να ερμηνεύσει τα ειλικρινή αισθήματα που μου την εμπνέουν; Σεις που εκπληρώνετε με τόση λαμπρότητα και αγάπη τα καθήκοντα του πολίτου, σεις θα διακρίνετε κάποιο [από τα αισθήματά μου] στο διάβημα που έχω κάμει, και είναι σε σας που με όλη μου την εμπιστοσύνη προστρέχω.

Α. Κάλβος